«صفوی طریقتی» نوسخه‌لری‌نین آراسینداکی فرقلری

پرش به ناوبری پرش به جستجو
ک
آمریکا شهرلری, replaced: سیستئم ← سیستم using AWB
ک (آمریکا شهرلری, replaced: سیستئم ← سیستم using AWB)
'''صفوی طریقتی''' و یا '''صفویی'''، 14-جۆ عصرده [[آذربایجان]]یٛن [[اردبیل]] شهرینده [[صوفی]] [[شئیخ صفید-دین]] طرفیندن اساسیٛ قوْیۇلمۇش ایسلامی طریقت. زامانیٛندا [[ آذربایجان]]، [[دوْغۇ آنادوْلۇ]] و [[ قافقاز]] اراضیلرینده بؤیۆک سیاسی تسیره مالیک اوْلمۇش صفوی طریقتی،16-جیٛ عصرین اولینده [[شیعه]] مذهبینی رسمی دین کیمی قبۇل ائتمیش [[صفویلر دؤولتی]]نین اساسیٛندا دۇرمۇشدۇر
 
اردبیلده بؤیۆمۆش شئیخ [[صفی الدین ایسحاق]]، [[شیراز]] گزینتیسیندن سوْنرا [[گیلان]]دا یئرلشمیش و بۇرادا [[شئیخ زاحید گیلانی]]نین تلبسی اوْلمۇشدۇر. داها سوْنرا زاحیدین قیٛزیٛ ایله آیله قۇران شئیخ صفید-دین، زاحیدییه طریقتینین باش مۆریدی اوْلمۇش و [[1291]]-جی ایلده شئیخ زاحیدین وفاتیٛندان سوْنرا طریقتین پیری اوْلمۇشدۇر
<ref name= viki>[https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C9%99s%C9%99vv%C3%BCf&action=edit Təsəvvüf] </ref>
 
 
== صفوییه شئیخلری ==
# [[شیخ صفی]]
# [[شئیخ شئیخ صدرالدین اردبیلی]]
# [[شئیخ خواجه الدین علی]]
# [[شئیخ ابراهیم]]
# [[شئیخ سۇلطان علی]]
# [[شاه ایسماعیل ختای|شئیخ ایسماعیل]]
 
 
'''تصوف''' – ([[عرب دیلی|عربجه]]: تصوف) و یا '''صۇفیزم''' (عربجهه:صوفية) — [[ایسلام]]دا گئنیش یاییٛلمیٛش [[ئزوْتئریکا|ئزوْتئریک]] دینی و فلسفی جریان.
 
تصوف [[ایسلام]] دینیندکی منوی حیاتیٛن و اخلاقی دیرلرین آدیٛدیٛر. بۇ فلسفی – دینی تعلیمده اینسانیٛن نفسی ایله مۆجادیله ائدرک اوْنۇ ایصلاح و تربیت ائتمسی، اؤز وارلیٛغیٛندان و دۆنیادان کئچرک، آللاحا قوْوۇشماسیٛ مقسدی ایزلنیلیر. بعضی [[صوفی]]لره گؤر، تصوف صلح اوْلمایان بیر ساواش، نفسه قۇل اوْلماماق، [[شئیتان]]ا آلچالماماق، نفسین نسیبینی ترک ائدرک حاققیٛن نسیبینی آختارماق، زاحیردن اۇزاقلاشیٛب باتینه یاخیٛنلاشماق، ازییتلری گیزلمک، جوْمردلیک، ظریفلیک و تمیزلیک اوْلاراق قییمتلندیریلیر.
<ref name= səfi>[http://www.azadliq.info/28953.html Şeyx Səfi] </ref>
[[طریقت]] قۇرۇجۇسۇ اوْلان باشلیٛجا [[صوفی]]لر بۇنلاردیٛر: [[بدۆلقدیر گئیلانی]] ([[قادیریی]])، [[حمد یسوی]] ([[یسویلیک]])، [[حمد ریفای]] ([[ریفایلیک]])،[[نجمددین کۆبرا]] ([[کۆبرویلیک]])، [[شیحابددین عمر سۆحروئردی]] ([[سۆحروردیلیک]])، [[بۇل-حسن اش-شازیلی]] ([[شازیلیک]])، [[حاجیٛ بکتاش ولی]] ([[بکتاشیلیک]])، [[مؤولانا جلالددین رۇمی]] ([[مؤولویلیک]])، [[بحاددین نقشیبند]] ([[نقشیبندیلیک]])، [[حاجیٛ بایرام ولی]] ([[بایرامیلیک]])، [[نیمی تبریزی]] ([[حۆرۇفیلیک]])، [[شئیخ صفی الدین اردبیلی]] ([[صفویلیک]])، [[عمر خلوتی]] ([[خلوتیلیک]]).
 
[[file:Sheikh Safi.jpg|tumb|left|200px]]
 
آذربایجانیٛن دۆنیا تاریخینه بخش ائتدیی پارلاق شخصیتلر سییاحیٛسیٛندا شئیخ صفی الدین اردبیلینین آدیٛ دا وار. اوْنۇن آدیٛ سککیز عصره یاخیٛندیٛر علم و تصوف دۆنیاسیٛندا گؤرکملی بیر شخص اوْلاراق حؤرمتله یاد ائدیلیر. اردبیلینین یاراتدیٛغیٛ صفوییه طریقتی و بۇ طریقتین اساسلاریٛ اۆزرینده قۇرۇلان، دۆنیانیٛن ان مؤحتشم دؤولتلریندن بیری اوْلان آذربایجان صفوی دؤولتی بۇ گۆن ده دۆنیا تاریخچیلری طرفیندن تدقیق ائدیلمکددیر.
 
شئیخ صفی الدین 1252-جی ایلده اردبیل شهری یاخیٛنلیٛغیٛندا یئرلشن کلخوْران کندینده آنادان اوْلمۇشدۇر. نسیل شجرسی یئددینجی ایمام مۇسا ال-کازیمه (م.754-800) قدر گئدیب چاتان بۇ مۆقددس شئیخین بئشینجی اۇلۇ باباسیٛ '''فیرۇزشاه''' قیٛزیٛلباش اوْ نسیلدن، سۆلالدن اردبیله گلن و بۇرادا مسکۇنلاشان اولینجی شخص حئساب اوْلۇنۇر.
 
و.و.بارتوْلد بۇ سۆلالنین بانیسی شئیخ صفی الدین و اوْنۇن نسلیندن بحث ائدرکن گؤستریردی کی، “بۇ اردبیل شئیخلری، شۆبحسیز، فارس دئییل، تۆرک منشلیدیرلر”. ای.پ. پئترۇشئوسکی ده عئینی فیکری سؤیلمیشدیر: “یلک صفوی شئیخلری اردبیلده یاشامیٛشلار، اوْنلاریٛن دوْغما دیلی آذربایجان دیلی اوْلمۇشدۇر”. حاننا '''سوْحروئیدئ گؤر،''' “[[سفوت اس-سفا]]” اثرینده حامیٛ صفییه تۆرک کیمی مۆراجیت ائدیر: “'''''ئی پیری-تۆرک”( ائی تۆرک مۆقددسی)، “تۆرک گنجی”، “تۆرک اوْغلۇ”''''' و بۇ سببدن ده اوْنۇن تۆرک اوْلدۇغۇ شۆبحه دوْغۇرمۇر. '''م.عباسلیٛ''' شئیخ صفیددینین تۆرک منشلی اوْلماسیٛ حاقدا زنگین ماتئرالا توْپلامیٛشدیٛر. شئیخ صفی الدین اردبیلی منشجه آذربایجان تۆرکلریندن اوْلان آدلیٛ-سانلیٛ عالیم، شایر، صفوییه طریقتینین بانیسیدیر.
==شئیخ صفی الدین حاققیٛندا قیٛسا معلومات==
• شئیخ صفی الدین اردبیلینین یاشادیٛغیٛ ایللر - 1252-1334.
 
• حیات یوْلداشیٛ – بیبی فاتیم.
• بؤیۆک قارداشلاریٛ-محمد، سلاحددین، ایسماعیل، کیچیک قارداشلاریٛ-ی’قۇب ایله فخرددین یۇسیف.
 
• باجیٛسیٛ- بیر باجیٛسیٛ واردیٛ.
 
• مۆرشیدی – شئیخ زاحید گیلانی.
• بیلدیی دیللر-تۆرک، عرب، پارسی (فارس) و موْغوْل دیلی، اوْ جۆملدن ده گیلک دیلی.
• گیلاندا اؤیندیی دیل – گیلک.
 
• رهبرلیک ائتدیی قۇرۇم – دارۆل-ایرشاد خانگاحیٛ.
 
• رهبرلیک ائتدیی قۇرۇما مالییه دستیی وئرن شخص – فزلۇللاح رشیدددین همدانی.
 
• وْنۇنلا گؤرۆشۆب مصلحتلشن و تئز-تئز اوْنۇ زیارت ائدن حؤکمدارلار - ائلخانی حؤکمدارلاریٛندان ابۇ سید، محمد اۇلجایتۇ و حؤکۆمتده باش امیر وظیفسینده اوْلان امیر چوْبان.
 
==صوفی درگاحیٛنیٛن وقفلری بارد==
 
1501-جی ایلده [شاه ایایسماعیل] ([[1501]]-[[1524]]) طرفیندن [[صفویلر]] دؤولتینین برقرار ائدیلمسیندن سوْنرا شئیخ صفی الدین زییارتگاحیٛنا داها چوْخ دیققت یئتیریلدی. [[اردبیل]] یئنی دؤولتین دینی و سیاسی مرکزی اوْلدۇ. بۇ دؤورده [[اردبیل]]دکی درگاحیٛن مۆتوللیلیی (شریت ائحکامیٛ اۆزره ترتیب ائدیلمیش وقفنامه آدلیٛ مۆوافیق سند اساسیٛندا مۆیین وقف املاکیٛنیٛ ایداره ائتمیه وظیفدار اوْلان بیر شخص-ئ.ن.) ان یۆکسک وظیفیه صاحیب اوْلان دؤولت آداملاریٛنیٛن علینده ایدی. زاحیدینین “سیلسیلت ان-نسب اس-صفویی” اثرینین معلوماتیٛنا گؤر، وقفین مۆتوللیلری شاه طرفیندن تیین اوْلۇنۇردۇ. 1601-جی ایل-ده [شاه ایعباسیٛن] (1587-1629) زاحیدینی بۇ وقفین مۆتوللیسی تیین ائتمسی و اوْندان اولکی مۆتوللی میرزا ایسماعیلیٛن ایشدن چیٛخاریٛلماسیٛ حاققیٛندا فرمان وئرمسینی بۇنا اؤرنک اوْلاراق گؤستره بیلریک. [[شاه ایکینجی عباس]] (1642-1666) دؤورۆنده ایسه [[اردبیل]] بؤلگسی وقفین مۆتوللیلری ایدارسیندن چیٛخاراق شاه و شاهیٛن آیله سینه باغلیٛ اوْلان “خاسسئ-ی شریف” توْرپاقلاریٛنا قاتیٛلمیٛشدیٛر”.
 
صوفی درگاحیٛنیٛن وقفلری بارده آذربایجانا سیاحت ائتمیش و 1670-جی ایلده [[اردبیل]]ده اوْلمۇش [[یان سترئیس]] آدلیٛ سییاح گئنیش معلومات وئریردی. اوْنۇن یازدیٛغیٛنا گؤره [[اردبیل]] شهرینده 200 ائو، 9 حامام، 8 کاروانسارای، شهر بازاریٛ، بازارداکیٛ و شهر مئیدانیٛنداکیٛ یۆزلرله دۆککان، [[تبریز]]ده 100 ائو، 100 دۆککان، [[قزوین]]ده بیر نئچه کاروانسارای و حامام، [[اردبیل]]ین 33 کندی (کندلرین آدیٛ یازیٛلمامیٛشدیٛر)، [[تبریز]]ین 2 کندی، [[سراب]]یٛن 5 کندی و همچینین آستراباد، [[گیلان]]، [[مۇغان]] و بیر چوْخ دیگر یئرلرین گلیرلری بۇ درگاحیٛن وقفینی تشکیل ائدیردی. [[اردبیل]]ین اینکیشافیٛنیٛ تمین ائدن ان مۆهۆم آمیل شهرین تیجارتده ان مۆهۆم پای صاحیبی اوْلان ایپیین ایخراج یوْلۇ اۆزرینده یئرلشمسی ایدی. بۇ سببدن گؤمرۆک وئرگیسیندن گلن گلیر حئسابیٛنا شهر خئیلی قازانج الده ائدیردی
شئیخ صفی الدین ایسحاق وقفینین گلیرلرینین بؤیۆک اوْلماسیٛنیٛ زاحیدینین معلوماتلاریٛندان دا آنلاماق مۆمکۆندۆر. ائرحان آریٛکلیٛ تدقیقات اثرینده همین قایناقیه ایستینادن یازیٛردیٛ کی، “شئیخ شرف بی زاحیدی مۆتوللی اوْلدۇغۇ ایللرده وقفین بۆتۆن یئیجک (قیدا) خرجلرینی و مااشلاریٛنیٛ اؤددیکدن سوْنرا وقف اۆچۆن 1.830 تۆمنه برابر مال و مۆلک آلمیٛش، 2.000 تۆمنی ایسه وقفین خزینسین. فرانسیٛز سییاحیٛ [[شاردئن]] 1673-جۆ ایلده [[تبریز]]دن [[ایصفاهان]]ا گئدرکن ساوه آدلیٛ بؤلگده [[اردبیل]] شئیخلرینین وقفینه آید بیر کاروانسارای، ایکی باغ، ایکی سۇ آنباریٛنیٛن اوْلدۇغۇنۇ و بۇنلاریٛن وقفه شاه ایعباسیٛن آروادیٛ زئینب بییمین باغیٛشلادیٛغیٛنیٛ یازیٛردیٛ. شاردئن همین مۆلکلرین ایلده 1.000 فرانک گلیر وئردیینی ده الاوه ائدیردی. بئللیکل، 17 عصرین اوْرتالاریٛندا [[اردبیل]]دکی وقفین چوْخ زنگین و خئیلی سایدا گلیر قایناقلری اوْلان وقف اوْلدۇغۇنۇ سؤیلیه بیلریک
<ref name=seyxsefi> Şeyx Səfi təzkirəsi (“Səfəvətüs-səfa”nın XVI əsr türk tərcüməsi”). Bakı: Nurlan, 2010, s.11, 46, 51,52, 53,54</ref>
 
==دارو الرشاد==
شئیخ صفی الدین اردبیلده “دارو الرشاد”یٛن (حیدایت ائوی) باشیٛندا دۇرۇردۇ. تام باجاریٛغیٛ ایله تقییه پرینسیپینه امل ائدرک ائله بیر دۆنیاگؤرۆش نۆماییش ائتدیریردی کی، آیریٛ-ایریٛ ایسلام مذهبلری و طریقتلری ده اوْنۇن منوی خزینسیندن قیدالانیٛردیٛ. صفوییه طریقتی اؤزۆنمخسۇس بیر تشکیلات واسیتسیله تبلیغ اوْلۇنۇر و اۇزاق یئرلرده اوْلان نۆمایندلره چاتدیٛریٛلیٛردیٛ. بۇ تشکیلاتیٛن باشیٛندا “پیر”، یاخۇد “مۆرشید” دۇرۇردۇ. اساس ایش مۆرشید (مۆللیم) ایله مۆریدلر (تلبلر) آراسیٛندا واسیتچی روْلۇ اوْینایان خلیفنین اۆزرینه دۆشۆردۆ. خلیفه حر تایفانیٛن صوفیلرینه باشچیٛ اوْلماقلا برابر، هم ده رهبرله بیرباشا الاقده اوْلۇردۇ. خلیفلر و صوفیلر تابئچیلیکده اوْلان جامااتلا رهبر آراسیٛندا ائله مؤحکم الاقه یاراتمیٛشدیٛلار کی، بۇ الاقه گۆندن-گۆنه گئنیشلنمکده و مؤحکملنمکده ایدی.
 
“بۇ سیستئمسیستم سییاسته قاریٛشمیٛردیٛ و [[شئیخ جۆنئید|شئیخ جۆنئید]] کیمی بئله ده داوام ائتمیشدی. آنجاق ”دارو الرشاد” شئیخ جۆنئیددن باشلایاراق سیاسی مسللرله ده ماراقلانماغا باشلادیٛ. اۇزۇن مۆددت تشکیلاتا رهبر اوْلان اردبیل پیری بۇ تشکیلاتدان طریقتی و ایدئوْلوْjی مسللر اۆچۆن ایستیفاده ائتدی، هم ده اوْرانیٛ بؤیۆک بیر حربی و سیاسی تشکیلاتا دا چئویردی. سییاستله طریقت بیرلشرک صفوییه ایدئوْلوْگییاسیٛنیٛ فوْرمالاشدیٛردیٛ. بئله بیر زاماندا شئیخ صفیددینین فوْرمالاشدیٛردیٛغیٛ شییزم-سۇفیزم ایدئوْلوْگییاسیٛ ماحییتی ائتیباریٛ ایله سییاست و حاکیمییتدن اۇزاق قالا بیلمزدی و ایستر-یستمز “دارو الرشاد”ا رهبرلیک ائدن پیر سیاسی حرکاتلارا دا قوْشۇلمالیٛ ایدی. شئیخدن سوْنرا بیر-بیرینین آردیٛنجا '''سدرددین، خاجه علی ایبراحیم، شئیخ جۆنئید، شئیخ حئیدر''' و نحایت '''''شاه ایسماییٛل''''' '''ردبیل “دارو الرشاد”'''یٛنا رهبرلیک ائتمیشلر”.
 
شئیخ صفی الدین 1334-جۆ ایلده اردبیل شهرینده وفات ائتمیش و بۇرادا دا دفن اوْلۇنمۇشدۇر. اوْنۇن مزاریٛنیٛن اۆزرینده تۆربه اینشا ائدیلمیش، اترافیٛندا مسجیدلر، کاروانسارایلار، مدرسلر، یاشاییٛش ائولری سالیٛنمیٛشدیٛر. بئللیکل، بۇرادا بؤیۆک بیر مدنی مرکز یارانمیٛشدیٛر. صفوی شئیخلریندن بیر چوْخۇ، اوْ جۆملدن ده شاه ایسماییٛل دا بۇرادا دفن اوْلۇنمۇشدۇر.16 عصرده ایشاه طهماسیبین حاکیمییتی دؤورۆنده (1524-1576-جیٛ ایللر) همین مقبره اؤز ایندیکی شکلینی آلمیٛشدیٛر. [[شئیخ سدرددین]] این اوْغلۇ [[خاجه علی سییاحپۇش]] آدیٛ ایله مشهۇر اوْلان [[شئیخ سۇلطانلی]] ده طریقت رهبری اوْلمۇش، آتاسیٛ شئیخ سدرددین وفات ائدندن سوْنرا اوْنۇن یئرینه کئچمیش و 38 ایل رهبرلیک ائتمیشدیر. 1426-جیٛ ایل مارت آییٛنیٛن 15-ده مککه شهرینده وفات ائدن سییاحپۇش اوْرادا دفن ائدیلمیش و مقبرسی بۇ شهرده “سئییدلی اجم” آدیٛ ایله مشهۇردۇر. اوْ دا آتاسیٛ و باباسیٛ کیمی عالیم، طریقت باشچیٛسیٛ اوْلماقلا یاناشیٛ، هم ده شایر اوْلمۇش، اولدن آخیٛرادک تصوف و ایرفانی شئیرلرله دوْلۇ اوْلان دیوانیٛ چوْخ مشهۇر اوْلاراق دیلدن-دیله گزمیشدیر.تاریخین سوْنراکیٛ مرحللرینده بۇ مۆقددس اوْجاقدان-صفوی نسلیندن [[شئیخ جۆنئید]]، [[شئیخ حئیدر]]، [[شاه ایسماییٛل]]، [[شاه طهماسیب]]، [[سام میرزا]]، [[لقاس میرزا]]، [[شاه عباس]] و باشقا علم، سنت خادیملری، مشهۇر سرکرد، دؤولت خادیملری و باشچیٛلاریٛ یئتیشمیشلر.
 
تخمینن ایکی یۆز ایله – شئیخ صفیددینین نوسی [[شاه ایسماعیل ختای]] [[تبریز]] شهرینده اؤزۆنۆ شاه ائلان ائدنه (1501-جی ایل) قدر [[ آذربایجان]]دا اساس طریقت مرکزی، علم و ایرفان مبدی کیمی باش شهر روْلۇنۇ اردبیل اوْینامیٛشدیٛر. بۇرادا 1300-جۆ ایلدن ائتیبارن بیر چوْخ بینالار اینشا ائدیلمیش، مملکتین بۆتۆن یاخیٛن، اۇزاق گۇشلریندن بۇرایا علم، مریفت، طریقت اؤیرنمک ایستینلرین آخیٛنیٛ داوام ائتمیشدیر. محز بۇنۇن نتیجسی اوْلاراق 200 ایلدن سوْنرا شئیخ صفیددینین اساسیٛنیٛ قوْیدۇغۇ صفوییه طریقتینین طرفدارلاریٛ و صفوی اؤولادلاریٛ حاکیمییته ییلنیر و بیر اۇجۇ دمیرقاپیٛ دربند، بیر اۇجۇ باغدادا گئدیب چاتان بؤیۆک بیر اراضینی، ایمپئرییانیٛ 1736-جیٛ ایله – [[نادیر شاه افشار]]یٛن اؤزۆنۆ ایران شاهیٛ ائلان ائتمسینه قدر شریکسیز اوْلاراق ایداره ائدیرلر.
 
==ایستینادلار==

دوْلانماق مِنوسو