بؤیوک دئپرئسسیا

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
(بؤیوک دئپرئسسیا-دن يوْل‌لاندیریلمیش)
یوْللاندیرما صفحه‌سی

مسیزپرین دَییشیب:

بؤیوک دئپرئسسیا(فارسجا: رکود بزرگ) - 1929-جو ایلده باشلانمیش و 1939-جو ایله قدر داوام ائتمیش دونیا ایقتيصادی بوحرانی. آما دونیا 1945-جی ایله قدر دئپرئسسیا‌دان چیخیردی. بونا گؤره 1930-جو ایل‌لر بوتوولوک‌ده بؤیوک دئپرئسسیا دؤورو حساب ائدیلیر. بؤیوک دئپرئسسیا آبش-آ، کانادایا، بؤیوک بریتانیایا، آلمانییایا و فرانسایا ان گوج‌لو توخوندو، اما باشقا دؤولت‌لرده ده حیسس اوْلونوردو. ان یوکسک درجه صنایع شهرلری ضرر چکدی، اؤلکه‌لر بیر سیرا تیکینتی‌نی پراکتیک اولا‌راق قورتاردی. اؤدمه قابیلییتی اوْلان طلباتین ایختیصارینا گؤره، کند تصرروفاتی محصولونا قیمت‌لر 40 — 60% دوشدو.

سبب‌لر[دَییشدیر]

1910-60-جی ایل‌لرده آبش-این اودم-ای (فارسجا: تولید ناخالص داخلی)، بؤیوک دئپرئسسیانین (1929 — 1939) ایللری سئچیلیب.
1910-60-جی ایل‌ده آبش-دا ایش‌سیزلیک، بؤیوک دئپرئسسیانین (1929 — 1939) ایللری سئچیلیب.

ایقتیصادچی‌لار بؤیوک دئپرئسسیانین سبب‌لری حاققیندا عومومی فیکیره گلمه‌ییب‌لر. بیر سیرا نظریه‌لر بۇ مساله‌ده مؤوجوددور:
1.کینزچی‌لر ایضاحاتی — پول کوتله‌سی‌نین چاتیشمازلیغی. او زامان پول قیزیل ائحتیاطا باغلانمیشدی، بۇ پول کوتله‌سینی محدودلاش‌دیریردی. عینی زاماندا ایستئحصال آرتیردی، عصرلرین سرحدینده مال‌لارین بئله یئنی گؤرونوش‌لری چیخدی، آوتوموبیل‌لر کیمی، طییاره‌لر، رادیو. مال‌لارین میقداری، عومومی کیمی، هم ده چئشید اوزره، دفعه‌لرله آرتدی. پول کوتله‌سی‌نین محدودلوغو و مال کوتله‌سی‌نین آرتماسی نتیجه‌سینده گوج‌لو دئفلیاسیا یاراندی — قیمت‌لرین دوشمه‌سی، هانسی کی، مالیه قئیری-ثابتینی چاغیردی، چوخ موسسیسه‌لرین موفلیس‌لیگی (ورشیكست اولماسی)، کرئدیت‌لرین قاییتماماسی (فارساجا: عدم بازگشت سرمایه). گوج‌لو مولتی‌پلیکاتیو ائففئکتی حتتا آرتان ساحه‌لره ووردو.
2. مونئتاریزم (پول اساسی‌ندا دوشونن‌لر) — بوحران فئدئرال ائحتیاط سیستئمی‌نین پول سیاستی چاغیردی.
3. مارکس‌سیزم — تکرار ایستئحصالین نؤوبتی بوحران، کاپیتالیزمه مخصوص.
4. بیرژا "قوووغو"؛ رئال ائحتیاجین علاوه ایستئحصالا اینوئستیسیا‌لار (سرمایه یاتیرماق).
5. چوخ سورعت‌لی اها‌لی آرتیمی؛ عائله‌ده بؤیوک میقداردا اوشاق اوول‌کی آقرار ایستئحصالات اوصولو اوچون تیپیک ایدی(اورتا حسابلا عاییله‌یه 3-5 اوشاق)، آنجاق طیببین ایره‌لی‌لمه‌سی‌له و حیات سویه‌سی‌نین موققتی آرتیمی‌یلا علاقه‌دار خسته‌لیک‌لره گؤره طبیعی آزالما جیددی آزالدی.
6. بؤیوک دئپرئسسیانین گلمه‌سینی تلسدیرمیش عامیل‌لردن بیرینه ایدخال (واردات) مال‌لارینا یوکسک گؤمروک روسوم‌لارینی داخیل ائتمیش1930-جو ایل‌ده سموتون-هوولی‌نین تعریف حاقیندا قانونو قبولونو آدلاندیریرلار. بئله‌لیکله داخیلی ایستئحصال‌چی‌نی قوروماغا چالیشا‌راق، حوکومت پروتئکسیونیزم (فارسجا: حمایت از تولیدات داخلی) اؤلچولری‌له اوجوز ایدخالا قیمت‌لری یوکسلتدی. بۇ اؤز نؤوبه‌سینده آزالتدی و اونسوز اها‌لی‌نین اهمییت‌سیز آلیجی‌لیق قابیلیتینی، همچینین باشقا اؤلکه‌لری آمریکا ائکسپورتچولارینا ضرر وئرمیش عکس-تدبیرلری تطبیق ائتمه‌یه مجبور ائتدی. یالنیز 30-جو ایل‌لرین اورتاسیندا قارشی‌لیق‌لی تیجارت حاقیندا راضیلاشما‌لار حاقیندا قانونون قووه‌یه مینمه‌سین‌دن سوْنرا، گؤمروک روسوم‌لارینی آزالتمیشی اهمیت‌لی درجه‌ده‌دیر، بئین‌الخالق تیجارت دونیا ایقتیصادییاتینا پوزیتیو (موثبت) تأثیری گؤستره‌رک برپا اوْلونماغا باشلادی.
7. بیرینجی دونیا موحاریبه‌سی همچینین بؤیوک دئپرئسسیانین سبب‌لرین‌دن بیرینه خیدمت ائتدی — آمریکا ایقتیصادیاتی اولجه حوکومتین حربی سیفاریش‌لری‌له "یئللنمیشدی"، هانسی‌لار کی، بیرینجی دونیا موحاریبه‌سی بیتن‌دن سوْنرا کسکین آزالدی‌لار، نه اؤلکه‌نین اودم و یاناشی ایقتیصادییات سئکتورلاریندا دوشمه‌یه گتیریب چیخاردی.
8. مارژینال بورج‌لار. بورجون ماهییتی ساده‌دیر — اونلارین ده‌یه‌رین‌دن 10 % هامی داخیل ائدیب شیرکت‌لرین آکسیا‌لارینی (فارسجا: اقدامات) آلماق اولار. مثلن: آکسیا‌لار ده‌یه‌رله 1000 دول‌لار 100 دول‌لارا آلماق اولار. سسودانین بۇ تیپی 20-جی ایل‌لرده مشهور ایدی، چونکی هامی سهم‌لر بازاریندا اویناییردی. اما بۇ بورج‌دا بیر حیله وار. بروکئر ایسته‌نیلن واخت بورجون اؤده‌نیشی‌نی طلب ائده بیلر و اونو 24 ساعت عرضینده قایتارماق لازیم‌دیر. بۇ مارژ طلبی آدلانیر و عادتن او کرئدیته آلینمیش آکسیا‌لارین ساتیشینا سبب اولور. 24 اوکتیابر 1929 نیویورک بروکئرلری، هانسی‌لار کی، مارژ بورج‌لاری وئریردی‌لر، کوتلوی اونلارا گؤره اؤده‌نیشی طلب ائتمه‌یه باشلادی‌لار. هامی آکسیا‌لاردان قورتولماغا باشلادی، مارژ بورج‌لارا اوزره اؤده‌نیش‌دن قاچماق اوچون. مارژ طلب‌لره اوزره اؤده‌نیش ائحتیاجی اوخشار سبب‌لردن بانک‌لاردا واسیطه‌لرین چاتیشمازلیغینی دوغوردو ( چونکی بانک‌لارین آکتیو‌لری قیمت‌لی کاغیذلارا قویولموشدو و بانک‌لار تعجیلی اونلاری ساتماغا مجبور ائدیلمیشدی‌لر) و اون آلتی مین بانکین ایفلاسینا گتیریب چیخاردی، نه یالنیز بئین‌الخالق بانکیرلره رقیب‌لر بانک‌لارینی آلماغا، هم ده مؤوجود قپیک‌لره بؤیوک آمریکا شیرکت‌لرینی آلماغا ایجازه وئردی. نه واخت کی، جمعیت تامامی‌له داغیدیلمیشدی، آبش-این فئدئرال ائحتیاطی‌نین بانک‌چی‌لری آبش-این قیزیل ایستانداردینی لغو ائتمه‌یه قرار وئردی‌لر. بۇ مقصدله اونلار آبش-دا قالمیش قیزیلی ییغماغا قرار وئردی‌لر. بئله دئپرئسسیانین نتیجه‌لری‌له موباریزه بهانه‌سی ایله آبش-این اها‌لی‌سینده قیزیلین موصا‌دیره‌سی کئچیریلمیشدی.

نتیجه‌لر[دَییشدیر]

1. صنایع ایستئحصالاتی‌نین سوییه‌سی XX عصرین باشلانغیجی‌نین سوییه‌سینه توللانمیشدی، یعنی 30 ایله اول؛
2. بازار ایقتیصادیاتییلا صنایع-اینکیشاف ائتمیش اؤلکه‌لرده تخمینن 30 میلیون ایش‌سیز حسابلانیردی؛
3. فئرمئرلرین، خیردا تاجیرلر، اوْرتا صینیفین نوماینده‌لری وضعییتی پیس‌لشدی. چوخ‌لاری کاسیب‌چی‌لیق حددی‌نین اوتاییندا اوْلدولار
4. کومونیست، هم ده فاشیست پارتیا‌لاری کیمی طرفدارلارین سایی آرتدی (مثلن، آلمانییادا آلمان ناسیونال سوسیالیست فهله پارتیاسی حاکمییته گلدی).

شکیل‌لر[دَییشدیر]

ادبیات[دَییشدیر]

  • Ambrosius, G. and W. Hibbard, A Social and Economic History of Twentieth-Century Europe (1989)
  • Beaudreau, Bernard C. 1996 Mass Production, The Stock Market Crash and the Great Depression: The Macroeconomics of Electrification Greenwood Press, Westport, CT. Republished 2004 iUniverse, New York, NY.
  • Bernanke, Ben S. «The Macroeconomics of the Great Depression: A Comparative Approach» Journal of Money, Credit & Banking, Vol. 27, 1995
  • Brown, Ian. The Economies of Africa and Asia in the inter-war depression (1989)
  • Davis, Joseph S., The World Between the Wars, 1919-39: An Economist’s View (1974)
  • Feinstein. Charles H. The European economy between the wars (1997)
  • Filene, Edward A. The Way Out: A Forecast of the Coming Changes in American Business and Industry New York, NY: Doubleday, 1924.
  • Ford, Henry Today and Tomorrow New York, NY: Doubleday, 1926.
  • Garraty, John A., The Great Depression: An Inquiry into the causes, course, and Consquences of the Worldwide Depression of the Nineteen-Thirties, as Seen by Contemporaries and in Light of History (1986)
  • Garraty John A. Unemployment in History. (1978)
  • Garside, William R. Capitalism in crisis: international responses to the Great Depression (1993)
  • Haberler, Gottfried. The world economy, money, and the great depression 1919—1939 (1976)
  • Hall Thomas E. and J. David Ferguson. The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies (1998)
  • Kaiser, David E. Economic diplomacy and the origins of the Second World War: Germany, Britain, France and Eastern Europe, 1930—1939 (1980)
  • Kindleberger, Charles P. The World in Depression, 1929—1939 (1983)
  • League of Nations, World Economic Survey 1932-33 (1934)
  • Madsen, Jakob B. «Trade Barriers and the Collapse of World Trade during the Great Depression»' Southern Economic Journal, Vol. 67, 200
  • Mundell, R. A. "A Reconsideration of the Twentieth Century' «The American Economic Review» Vol. 90, No. 3 (Jun., 2000), pp. 327–340
  • Rothbard, Murray «America’s Great Depression» (2000)
  • Rothermund, Dietmar. The Global Impact of the Great Depression (1996)
  • Tipton, F. and R. Aldrich, An Economic and Social History of Europe, 1890—1939 (1987)
  • В.Кизилов, Гр. Сапов. Инфляция и её последствия / под ред. Е.Михайловской. — М.: РОО "Центр «Панорама», 2006. — 146 с.

قایناق‌لار[دَییشدیر]