بیزانس ایمپیراتورلوغو

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
بیزانس ایمپیراتورلوغو
conventional_long_name = Βασιλεία Ῥωμαίων, Ῥωμανία



Justinian555AD.png
بیزانس ایمپیراتورلوغو
باشکند کوْنستانتینوْپوْل
کونستانتینوپل
دیل(لر) لاتینجا (گئنل)
یونانجا
دین روم تانریلاری (۳۸۰-ا کیمی)
مسئحی‌لیک
واریثلیک
عوثمانلی ایمپیراطورلوغو

شرقی روْم ایمپئراطوْرلۇغۇ، (یۇنانجا: پوْلیتوْنیج|Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων "روْم ایمپئراطوْرلۇغۇ"; لاتینجا: ایمپئریۇم روْمنۇم). بیزانس ایمپئراطوْرلۇغۇ، روم ایمپیراتورلوغو 395-جی ایلده شرق و غرب هیسلرینه پارچالانماسیٛ ایله مئیدانا چیٛخدیٛ. باشکندیٛ روم اوْلان غربی روم ایمپیراتورلوغو بئش عصرده گئرمان قبیللرینین ایتالیانیٛ ایستیلا ائتمسی ایله سۆقۇطا اۇغرادیٛ. مرکزی کوْنستانتینوْپوْلیس (بۇگۆنکۆ ایستانبۇل) اوْلان و بیزانس ایمپیراطورلوغو دا دئیلن شرقی روْم ایمپاراتوْرلۇغۇ ایسه مین ایلدن آرتیٛق وارلیٛغیٛنیٛ قوْرۇیا بیلدی. بیزانسیٛن مئیدانا گلمسی، روْم ایمپئراطوْرۇ ی کوْنستانتینین باشکندیٛ روْمدان بۇگۆنکۆ [[[ایستانبۇل|ایستانبۇلا]] داشیٛماسیٛیلا دا باغلیٛدیٛر.

روْم ایمپاراطوْرۇ بیرینجی کونستانتین (بۆیۆک کوْنستانتین)، 330-جۇ ایلده ایمپئراطوْرلۇغۇن باشکندیٛنیٛ قدیم یونان شهری بیزانتیونا (بیزانس) دیشدی و یئنی باشکندا "نوْوا روْم" (یئنی روْم) آدیٛنیٛ وئرسه ده ایمپئراطوْرۇن اؤلۆمۆندن سوْنرا "کونستانتینین شهری" آنلامیٛنا گلن "کوْنستانتینوْپوْل" آدیٛ ایستیفاده اوْلۇنمۇشدۇر. بۆیۆک کوْنستانتین، روْمدان سئناتوْرلار و یۆکسک ممۇرلار گتیررک کوْنستانتینوْپوْلدا یئنی ایداره مئیدانا گتیردی و شهری یئنیدن آبادلاشدیٛردیٛ. روْم چوْخ تانریٛلیٛ اوْلماسیٛنا باخمایاراق، کونستاتینوپولو مسیحی لر شهری ائتدی و اؤزۆ ده بۇ دینی قبۇل ائتدی.

بیزانسیٛن ایدارچیلری اؤزلرینی روم ایمپیراطوْرلۇغۇنۇن گئرچک میراسچیٛلاریٛ اوْلاراق قبۇل ائتدیلر، لاکین باشقا طرفدن ده روْم ایله علاقه لرینی ده داوام ائتدیردیلر. غربی روم ایمپیراتورلوغو کیچیک دؤولتلره آیریٛلیٛب پارچالانارکن، بیزانس ایمپئراطوْرلۇغۇ بۆتۆنلۆیۆنۆ قوْرۇماغیٛ باجاردیٛ. بئللیکله بیزانس ایمپرراتوْرلۇغۇ، کلاسسیک یۇنان وئ روْم سیویلیزآسیالاریٛنیٛن سوْن مرکزی اوْلدۇ.

عوثمانلیٛ ایمپراطورلوغونیٛن ایشغاللاریٛندان سوْنرا بیزانس ایمپراطورلوغونیٛن علینده دئمک اوْلار کی، تکجه ایستانبۇل قالمیٛشدیٛ . 1453-جی ایلده فاتئح سۇلطان محمد ایستانبۇلۇ فتح ائتمسیندن سوْنرا بیزانس ایمپراطورلوغو تامالیله داغیٛلدیٛ. (کونستانتینوپولون فتحی)

ائتیموْلوْگیاسیٛ[دَییشدیر]

'"بیزانس ایمپراطورلوغو"' آدیٛ تاریخچیلرین شرقی روْم ایمپراطورلوغونا وئردی آدیٛر و ایمپراطورلوغون مؤوجۇد اوْلدۇغۇ دؤورده هئچ بیر قایناقده آدیٛ بئله کئچممیشدیر. ایمپراطورلوغون یۇنانجا آدیٛ "باسیلئیا تؤن روْمنیا" (روْم ایمپراطورلوغو) و یا سادجه اوْلاراق "روْمنیا" ایدی. شرقی روْم خالقیٛ دا اؤزلرینی روْملیٛ اوْلاراق آدلاندیٛریٛردیٛ. تۆرکلر و عربلر ایسه رۇم کلمه سینی ایستیفاده ائدیردی. ایستانبۇل: تیماش یایٛنلاریٛ.یسبن 975-263-490-7 س.44-45.غربی آوروْپادا ایمپراطورلوغون آدیٛنیٛن ایلک دفه "بیزانس" اوْلاراق کئچمیه باشلانماسیٛ آلمان تاریخچی حایروْنیمۇس و اوْلفۇن 1557-جی ایلده "جوْرپۇس حیستوْریائ بی­زانتین" آدلیٛ اثری ایله باشلانمیٛشدیٛر. 1648-جی ایلده "بیزانتینئ دۇ لوْۇورئ" ("جوْرپۇس سجریپتوْرۇم حیستوْریæ بیزانتینæ") و 1680-جی ایلده ده دۇ شارلیٛن "حیستوْریا بیزانتینا" آدلیٛ اثرلرین یایٛملانماسیٛندان سوْنرا شارل لۇی موْنتئسکیؤ کیمی فرانسیٛز مااریفچیلر آراسیٛندا "بیزانس" آدیٛ محشۇرلاشماغا باشلادیٛ.

داها اوللر غربی اوروپادا ایمپئریا "یمپئریۇم گرائجوْرۇم" (یۇنانلاریٛن ایمپراطورلوغو) اوْلاراق آدلاندیٛریٛلیٛردیٛ. خۆصۇصیله ده 800-جی ایلده شارلمانیٛن پاپا ای. لئوْ طرفیندن مۆقدس روْم ایمپئراطوْرۇ (ایمپئراطوْر آۇگۇستۇس) اوْلاراق تاجلاندیٛریٛلماسیٛندان سوْنرا روْم میراسیٛ مؤوزۇسۇندا رقابت باشلامیٛشدیٛ. پاپالار یا دا غربدکی ایدارچیلر شرقی روْم ایمپئراطوْرلاریٛندان بحث ائدن زامان "یمپئراتوْر روْمæوْرۇم" دئیردیلر، چۆنکی "یمپئراتوْر روْمنوْرۇم" آدیٛ شارلمان و اوْنۇن خلفلرینه آیدیر. بۇ سببلردن تاریخچیلر بئله قناته گلیر کی، "بیزانس" تئرمینینین ایستیفاده اوْلۇنماسیٛندا مقصد، مۆقدس روْم ایمپراطورلوغونیٛن رقیبی شرقی روْم ایمپراطورلوغونیٛ تاریخ صحنسیندن سیلمک کیمی دۆشۆنۆلۆر.

The general Leo Phokas defeats the Hamdanid Emirate of Aleppo at Andrassos in 960, from the Madrid Skylitzes.

تاریخی[دَییشدیر]

قۇرۇلۇشۇ[دَییشدیر]

روْم ایمپئراطوْرۇ مۆرتد یۇلیانیٛن دؤورۆنده (362-363) کؤهنه اینانجلاریٛ گئری قایتارماق ایستنیلدی و مسیحی لرلاریٛن فعالیتلری قاداغان ائدیلدی. یۇلیانیٛن اؤلۆمۆندن سوْنرا مسیحی چیلیق یئنیدن گۆج قازاندیٛ. 4 عصردن باشلایاراق روْم توْرپاقلاریٛ بربر آخیٛنلاریٛنا مرۇز قالدیٛ. بیرینجی فئوْدوْسی (379-395) روْمنیٛ اله کئچیرمک ایستین وئستقوْتلاریٛ بالکانلاردا و دۇنای چایٛنیٛن جنۇبۇنا دوْغرۇ ایرلیلملرینه مانئ اوْلدۇ. مسیحی لرلیٛغیٛ منیمسین بیرینجی فئوْدوْسی بؤیۆک روْم ایمپئراطوْرلۇغۇنۇن شرق و غرب سئقمئنتلرینی ایداره ائدن سوْن ایمپئراطوْر اوْلدۇ. 395-جی ایلده بیرینجی فئوْدوْسی اؤلدۆ و روْم ایمپئراطوْرلۇغۇ ایکی هیسیه بؤلۆندۆ.

غربی روْم ایمپئراطوْرلۇغۇ توْرپاقلاریٛنا هجوم ائدن وئستقوْتلار 410-جۇ ایلده روْمیٛ اله کئچیردیلر. دیگر بربر قؤوملردن وانداللار شیمال آفریکانیٛ، ایسپانیانیٛ و ایتالیانیٛ یاغمالادیٛلار. بربر آخیٛنلاریٛنیٛن آردیٛ-اراسیٛ کسیلمدی و بئش عصرین سوْنلاریٛندا گئرمانلار غربی روْم ایمپئراطوْرلۇغۇنۇ سۆقۇطا اۇغراتدیٛلار. بیزانس ایمپئراطوْرلۇغۇ ایسه بۇ هجوملارا مۆقاویمت گؤستره بیلدی. بالکانلاردا سلاویانلاریٛ، شرقده ده ساسانیلری مغلۇبیته اۇغراتدیٛ.

بیزانس ایمپئراطوْرۇ بیرینجی یۇستینیان (527-565) ازۇن سۆرن ایقتیداریٛ دؤورۆنده شیمالی آفریکا، ایتالیا و شرقی ایسپانیانیٛ یئنیدن اله کئچیردی. ساسانی شاهیٛیلا باریش باغلایاراق شرق سرحدلرینی قوْرۇدۇ. لاکین اؤلکنین داخیلینده کی سیاسی و دینی مۆناقیشلرین قارشیٛسیٛنیٛ آلا بیلمدی. بۇ مۆناقیشلر 532-جی ایلده خالق عصیانیٛنا چئوریلدی. تاریخده "نیکا آیاقلانماسیٛ" آدیٛیلا تانیٛنان بۇ قیام، کوْماندیر وئلیساری طرفیندن باشکنداکیٛ حیپپوْدروْمدا (بۇگۆنکۆ سۇلطاناهمئت مئیدانیٛ) یاتیٛریٛلدیٛ و 30 مین آدام اؤلدۆرۆلدۆ.

بئلجه اؤلکه داخیلینده سابیتلی تامین ائدن بیرینجی یۇستینیان مۆختلیف ساحلرده ایصلاحاتلارا باشلادیٛ. اوْنۇن ان اۇغۇرلۇ ایصلاحاتلاریٛندان بیری روْم حۆقۇقۇ مؤوزۇسۇندا کوْمیسسیا یاراتماسیٛ اوْلدۇ. بۇ کوْمیسسیانیٛن اۇزۇن چالیٛشمالاریٛنیٛن سوْنۇندا مئیدانا گتیردی "جوْرپۇس لۇریس جیویلیس" ("مدنی حۆقۇق قانۇنلاریٛ") بۇگۆنکۆ معاصیر آوروْپا حۆقۇقۇنۇن اینکیشافیٛندا دا اساس تشکیل ائتمیشدیر.

بیزانس اراضیسینه مۆسلمان آخیٛنلاریٛ (610-867)[دَییشدیر]

بیزانس ایمپراطورلوغو 7 و 8 عصرلرده شرقده مۆسلمان و فارس اوْردۇلاریٛنیٛن، غربده ایسه اسلاویانلاریٛن هجوملاریٛنا مرۇز قالدیٛ. 610-جۇ ایلده بیزانس تاختیٛنیٛ اله کئچرن بیرنجنی ایراکلی فارسلاریٛن هجوملاریٛنیٛ دایاندیٛردیٛ و باشکندیٛن مۆدافیسینی گۆجلندیردی. دۇنای چایٛنیٛ کئچرک بیزانس توْرپاقلاریٛنا هجوما کئچن آوارلاریٛ دا مغلۇب ائتدی. بۇ دؤورده عربلر ایسلام دینینی یایماق اۆچۆن هجوملارا باشلامیٛشدیٛلار. عرب اوْردۇلاریٛ 632-جی ایلده سوریه و فلسطینی اله کئچیردی. ایسکندریه نین تسلیم اوْلماسیٛندان سوْنرا عربلر 642-جی ایلده میصرین بۆتۆن اراضیسینی اؤز نظارتلری آلتیٛنا آلدیٛلار. 674-678-جی ایللر آراسیٛندا عربلر بیر نئچه دفه کوْنستانتینوْپوْلۇ مۆحاصیریه آلسالار دا، اله کئچیره بیلمدیلر.

بۇ مۆحاریبه ایللرینده بیزانسدا روْم مدنیتینین و لاتیٛنجانیٛن یئرینی یونان دیلی و مدنیتی اوزلدی. بۇنا دینی فرقلر ده علاوه اوْلۇندۇقدان سوْنرا ایسه ایمپئراطوْرلۇغۇن غربی ایله شرقی آراسیٛندا بویوک فرقلر مئیدانا گلدی.

بیزانس ایمپراطورلوغونیٛن قیٛزیٛل دؤورۆ (867-1081)[دَییشدیر]

بیزانس 867-1056 ایللر آراسیٛندا ایمپئراطوْرلۇغۇ ایداره ائدن ماکئدوْنیا خاندانیٛ دؤورۆنده قیٛزیٛل دؤورۆنۆ یاشادیٛ. ماکئدوْنیا خاندانیٛنیٛن قۇرۇجۇسۇ ایواسیلی (867-886) داها اول ایتیریلمیش آنادوْلۇداکیٛ توْرپاقلاریٛ یئنیدن ایمپئراطوْرلۇغۇن سرحدلرینه قاتدیٛ. ایواسیلی و آردیٛجیٛلیٛ 6 لئوین (886-912) حاکیمیتلری دؤورۆنده ایمپئراطوْرلۇغۇن حۆقۇق سیستئمی یئنیدن تشکیل ائدیلدی. ایکینجی نیکیفوْر فوْکا (963-969) کریت و کیپری یئنیدن ایمپئراطوْرلۇغا قاتدیٛ، سۇریا و بالکانلاردا یئنی توْرپاقلار اله کئچیردی.

بیرنجی واسیلی (976-1025) 1001-جی ایلده شیمال سۇریانیٛ دؤولتین ترکیبینه قاتدیٛ. 1018-جی ایلده بوْلقار توْرپاقلاریٛنیٛ و آنادوْلۇداکیٛ کؤهنه بیزانس توْرپاقلاریٛنیٛ ایمپئراطوْرلۇغا قاتدیٛ. ایکینجی واسیلیدن سوْنرا ایتالیادا و بالکانلاردا قیاملار مئیدانا گلدی. شرقده بؤیۆک سلجۇقلۇلار آنادوْلۇیا آخیٛنلار ائتمیه باشلادیٛ. ایمپئراطوْر روْمن دیوْگئن 1071-جی ایلده مالازگیرد دؤیۆشۆنده بؤیۆک سلجۇقلۇ سۇلطانیٛ آلپ آرسلانا مغلۇب اوْلاراق اسیر دۆشدۆ. بؤیۆک سلجۇقلۇ کوْماندیرلری آنادوْلۇ ایچلرینه دوْغرۇ ایرلیدیکجه 3 ایل (1074 ایلینده) عرضینده باشکند کوْنستانتینوْپوْلۇن سرحدلرینه قدر گلیب چیٛخدیٛلار. 1074-جی ایلده باشکندیٛ ایزنیک (نیکéا) اوْلان آنادوْلۇ سلجۇقلۇ دؤولتی قۇرۇلدۇ.

بۇ دؤورده کوْنستانتینوْپوْلۇن گۆجلۆ باشکند ایله پاپ آراسیٛنداکیٛ گؤرۆش آیریٛلیٛقلاریٛ سرت مۆباحیسلره گتیریب چیٛخاردیٛ و 1054-جی ایلده روْم کاتوْلیک کیلسسی ایله شرق اوْرتوْدوْکس کیلسسی مۆستقیل کیلسلر حالیٛنا گلدیلر.

خاچ یۆرۆشلری (1081-1204)[دَییشدیر]

لاتیٛن ایمپراطورلوغو (1204-1261)[دَییشدیر]

سۆقۇطۇ (1261-1453)[دَییشدیر]

مدنیتی[دَییشدیر]

اوْرتا عصرلرین اولینده بیزانسدا مدنیت غربی آوروْپاداکیٛ کیمی سۆقۇطا اۇغرامادیٛ. بیزانس بیر چوْخ اؤلکلرله تیجارت ائدیر، علاقه ساخلایٛردیٛ. بیزانس شهرلری یالنیٛز سنت و تیجارت مرکزلری دئیل، عئینی زاماندا مدنیت اوْجاغیٛ ایدیلر. 7-8 عصرلرده بیزانس اراضیسی کیچیلرک بالکان یاریٛماداسیٛ و کیچیک آسیادان عیبارت اوْلدۇقدا، یۇنان دیلی ایمپراطورلوغون دؤولت دیلینه چئوریلدی. بیزانسدا ساوادلیٛ آداملار غربی آوروْپاداکیٛنا نیسبتاً داها چوْخ ایدی. حتتا کندلیلر و سنتکارلار ایچریسینده ده ساوادلیٛ آداملار واردیٛ. کیلسه مکتبلری ایله یاناشیٛ دؤولت مکتبلری و خۆصۇصی مکتبلر ده آچیٛلیٛردیٛ. وارلیٛ والیدئینلرین اۇشاقلاریٛ بۇ مکتبلرده یازماغیٛ و حئسابلاماغیٛ اؤیرنیردیلر. مکتبلرده دینی کیتابلاردان باشقا قدیم دؤورۆن عالیملرینین اثرلرینی، حوْمئرین پوْئمالاریٛنیٛ، ائسخیلین و سوْفوْکلۇن تراگیکوْمئدیالاریٛنیٛ اؤیرنیردیلر. آوروْپادا ایلک آلی مکتب کوْنستانتینوْپوْلدا آچیٛلمیٛشدیٛ. بۇرادا آلی تیبب مکتبی ده یارادیٛلمیٛشدیٛ.

A game of τάβλι (tabula) played by Byzantine emperor Zeno in 480 and recorded by Agathias in c. 530 because of a very unlucky dice throw for Zeno (red), as he threw 2, 5 and 6 and was forced to leave eight pieces alone. See "Zeno's Game of τάβλη" by Roland Austin.[۱]

بیزانسدا ریاضیات، خۆصۇصیله هندسه اۇغۇرلا اینکیشاف ائدیردی. حؤکمدار تاختیٛ اۆچۆن آوتوْمات قۇرغۇ دۆزلدیلمیشدی. مۆختلیف سنتلرین و طبابتین اینکیشافیٛ کیمیانیٛن اؤیرنیلمسینه کؤمک ائتدی. شۆشه و بوْیا ایستئحصالیٛنیٛن قدیم اۆسۇللاریٛ قالماقدا ایدی. یۇنان اوْدۇ آدلانان یاندیٛریٛجیٛ ماده ده بیزانسدا ایختیرا ائدیلدی. نئفت و قاتران قاریٛشیٛغیٛندان دۆزلدیلن یۇنان اوْدۇنۇ سۇ ایله سؤندۆرمک اوْلمۇردۇ. اوْنۇ خۆصۇصی اوْلاراق دۆزلدیلمیش بوْرۇلاردان دۆشمن گمیلرین، قالالاریٛنا یؤنلدیر و یاندیٛریٛردیٛلار. بیزانسلیٛلار یۇنان اوْدۇنۇن کؤمی ایله قۇرۇدا و دنیزده بیر چوْخ قلبلر قازانمیٛشدیٛلار. بیزانسدا تاریخ و جوْغرافیا دا چوْخ اینکیشاف ائتمیشدی. جوْغرافیاشۆناسلار خریتلر و شهرلرین پلانلاریٛنیٛ چکه بیلیردیلر. بۇ اوْ زامان غربده گؤرۆنممیش بیر ایش ایدی.

The embassy of John the Grammarian in 829, between the emperor Theophilos and the Abbasid caliph Al-Ma'mun

اوْرتا عصرلرین باشلانغیٛجیٛندا بیزانس آوروْپانیٛن ان مدنی اؤلکسی ایدی. باشقا اؤلکلرین کراللاریٛ، کنیازلاریٛ، یئپیسکوْپلاریٛ اؤز سارایلاریٛنا بیزانسدان رساملار، معمارلار و زرگرلر چاغیٛریٛردیٛلار. علمه هوس گؤسترن گنجلر کوْنستانتینوْپوْلدا ریاضیات، طبابت، روْم قانۇنلاریٛنیٛ اؤیرنمیه گلیردیلر. بیزانس مدنیتی جنۇب و شرق اسلاویانلاریٛنیٛن مدنیتینه خۆصۇصیله بؤیۆک تاثیر گؤسترمیشدیر. بولقاریستان، صربیستان و کی ئف روس دؤولتی مسیحی لر دینینی بیزانسدان قبۇل ائتمیشدیر. یۇنان دیلینده ن اسلاویان دیللرینه چوْخلۇ کیتاب ترجمومهاوْلۇنمۇشدۇ. کی ئف روس دؤولتینده ایلک داش معبدلری بیزانس معمارلاریٛ تیکمیشلر. بیزانسدا آنتیک یازیٛچیٛلاریٛن و عالیملرین چوْخلۇ الیازیٛلاریٛ قالمیٛشدیٛ. بۇنۇن سایسینده همین اثرلر دؤورۆمۆزدک گلیب چاتمیٛشدیٛر.

معمارلیٛق[دَییشدیر]

بیزانسدا آنتیک اینجه صنعتین بیر چوْخ آبیدلری قالمیٛشدیٛ. اوْنلاریٛ اؤلکنین هر یئریندن آختاریٛب باشکندیٛ بزمک اۆچۆن گتیریردیلر. کوْنستانتینوْپوْل قئیری-ادی تمتراقلا آبادلاشدیٛریٛلمیٛشدیٛ. اوْنۇن باش کۆچلرینده اوْنلارلا مؤهتشم عیمارتر و معبدلر اۇجالیٛردیٛ. عظمتلی بینالار بئله فیکیر اوْیاتمالیٛ ایدی کی، ایمپئراطوْر حاکیمیتی قۆدرتلی و مؤهتشمدیر. مسیحی لر دینی معبد تیکینتیسینده ده دیشیکلیکلر ائدیلدی. معبد تیکیلرکن قارشیٛیا قوْیۇلان مقصد دیشدی. قدیم یۇنان معبدلری ایچریسینه آللاحلاریٛن حئیکللرینی قوْیۇردۇلار. دینی مراسیم ایسه مئیداندا کئچیریلیردی. بۇنا گؤره ده یۇنان مبدینی خاریجی گؤرۆنۆشجه خۆصۇصیله یاراشیٛقلیٛ تیکمیه چالیٛشیٛردیٛلار. مسیحی لرلار ایسه عمومی ایبادت اۆچۆن کیلسنین ایچریسینه توْپلاشیٛردیٛلار. بۇنا گؤره ده معمارلار مبدین داخیلیندهکی اوْتاقلاریٛن گؤزل اوْلماسیٛ اۆچۆن خۆصۇصی سی گؤستریردیلر. بیزانس معمارلیٛغیٛنیٛن ان گؤزل نۆمۇنسی یۇستینیان زامانیٛندا کوْنستانتینوْپوْلدا تیکیلمیش مۆقدس سوْفیا کیلسسیدیر. بۇ کیلسنی مؤجی زلر مؤجی زسی آدلاندیٛریٛر، شعرلرده ترننۆم ائدیردیلر. ایمپئراطوْر بۇ مبدی باشکندیٛن و بۆتۆن ایمپراطورلوغون باش کیلسسینه چئویرمک ایستیردی. مبدی 10 مین آدام بئش ایل عرضینده تیکدی. اوْ دؤور اۆچۆن معبد چوْخ تئز تیکیلدی.

رساملیٛق[دَییشدیر]

معبدلرین و سارایلاریٛن دیوارلاریٛنیٛ موزایکالار، مۆختلیف رنگلی خیٛردا داشلاریٛدان و شففاف اوْلمایان رنگلی شۆشه قیٛریٛقلاریٛندان - سمالتادان دۆزلدیلمیش تصویرلر بزیردی. سمالتانیٛ تزه وۇرۇلمۇش سۇواغیٛن اۆستۆنه مۆختلیف مایللیکله دۆزۆردۆلر. تاماشاچیٛ بینانیٛن ایچریسینده حرکت ائتدیکده موْزایکا ایشیٛغیٛ اکس ائتدیررک مۆختلیف رنگلره دیشیردی. کیلسلره یکوْنالار قوْیۇلۇردۇ. ایکوْنالار آللاحیٛن، مۆقدسلرین و مۆقدس کیتابلاردان گؤتۆرۆلمۆش آیریٛ-ایریٛ صحنلرین تصویرلریندن عیبارت ایدی. رساملار ایکوْنالاریٛ حامار تاختا لؤوحلر اۆزرینده بوْیاقلا چکیردیلر. تصویرلرده نیسبت گؤزلنیلمیردی. اینسانیٛن شکلینی باشقالاریٛندان داها بؤیۆک چکیر، قۆلللری و آغاجلاریٛ ایسه اوْنلاریٛن یانیٛندا دۇرمۇش آداملاردان کیچیک گؤستریردیلر.

اهالیسی[دَییشدیر]

ایمپراطورلوغون توْرپاقلاریٛندا مۆختلیف طایفالار و خالقلار: یۇنانلار، فراکیالیٛلار، ایللیریالیٛلار، داکیالیٛلار، ائللینلشدیریلمیش کیچیک آسیا طایفالاریٛ، قافقاز خالقلاریٛ، سۇریالیٛلار، کلدانیلر، قیٛبتیلر یاشایٛردیٛلار. اوْنلاریٛن آراسیٛندا یۇنانلار حاکیم مؤوقئده دۇرۇردۇلار و یونان دیلی ایمپراطورلوغون رسمی دیلی ایدی.

اوْردۇ[دَییشدیر]

بیزانسدا اوْردۇنۇن تشکیلی روم ایمپراطورلوغوندان آلیٛنما ایدی. لاکین 4 - 6 عصرلرده بۇ ایشده مۆهۆم دیشیکلیکلر باش وئردی. اوللر توْرپاق صاحیبلری اوْردۇیا سیلاحلیٛ عسگر وئرمک مجبۇریتینده ایدیس، سوْنرالار اوْنلاردان داها تئز-تئز پۇل آلیٛنماغا باشلانیٛردیٛ. مۆختلیف بربر طایفالاریٛندان اوْلان مۇزدلۇ عسگرلر اوْردۇدا گئتدیکجه داها چوْخ روْل اوْینایٛردیٛلار. بیزانسدا بۇ پروْسئس داوام ائدرکن خۆصۇصیله دوْنانما اۆزولری حله ده آزاد اهالی آراسیٛندان سئچیلمکده ایدی. بۇنا سبب دوْنانمانیٛن اوْردۇ ایشینده داها یۆکسک مؤوقئده دۇرماسیٛ ایدی. اوْردۇنۇ پیادا قوْشۇن اوْلان لیمیتانئیلر، کوْمیتاتئنسئسلر و اوْردۇنۇن اساس هیسسی اوْلان سۆواری کاتافراکتلار تشکیل ائدیردی. هر بیر بؤلمیه تریبونلار باشچیٛلیٛق ائدیردی.

The Byzantine Empire c. 1263.

ایقتیصادیات[دَییشدیر]

چوْخلۇ طبیعی لیمانلاریٛنیٛن اوْلماسیٛ و الوئریشلی جوْغرافی شرایط بیزانسیٛ قۆدرتلی دنیز دؤولتینه چئویرمیشدی. خۆصۇصیله قارا دنیز و آرالیٛق دنیزینی بیرلشدیرن بوْغازلار اۆزرینده حؤکمرانلیٛق ائتمسی بیزانسدا دنیزچیلین و دنیز تیجارتینین اینکیشافیٛنا کؤمک ائدیردی. بیزانس تاجیرلری شرقده هیندوستان، تاپروْبان (سئیلوْن) و چین، جنۇبدا آکسۇم پادشاه لیٛغیٛنا (ئفیوْپیا)، هابئله عربیستانا گئدیب چیٛخیٛردیٛلار. ایران و سوْقدیانا ایله قۇرۇدا تیجارت یوْللاریٛ واردیٛ. بیزانس سیککلری - قیٛزیٛل سوْلید - بئینلخالق والیۇتا روْلۇ اوْینایٛردیٛ.

'The Lamentation of Christ' (1164), a fresco from the church of Saint Panteleimon in Nerezi near Skopje; it is considered a superb example of 12th-century Komnenian art

بیزانس ایمپئراطوْر سۆلالرینین زامان خطی[دَییشدیر]

خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]

قایناقلار[دَییشدیر]

  1. Austin 1934, səhifələr 202–205.