میصر

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن

میصر رسمی آدی میصر عرب جمهوری‌سیآفریقانین شیمال-شرقی‌نده و سینای یاریم آداسیندا یئرلشمیش اؤلکه. اؤلکنین اساس یاشاییش منطقه‌لری نیل چایی بويونجا یئرله‌شیب‌دیر.

تاریخی[دَییشدیر]

میصرین اراضیسینده قدیم اینسانلار سووارما سیستم‌لرینی یاراتمیش، داش و میس‌دن دوزلدیلمیش امک آلت‌لرین‌دن ایستیفاده ائتمیشدیلر. امک فعالیتینین نتیجه‌سینده اورادا یوکسک مدنیتین یارانماسی ممکن اولموشدور. بوتون ایشلرین گؤرولمسینده کؤله امکیندن گنیش ایفتیراده اوْلونوردو. قدیم میصیرلیلر سامی خالقلاری قوروپونا دخیل اولموشدورلار، لاکین اونلارین باشقا آفریقا، اوروپا و آسیا خالقلاری ایله قاریشماسی فاکتلاری دا تاریخده اولموشدور. E.ə. V-IV-جو مین ایللیک لرده، ابتدایی ایجماع قورولموشونون داغیلماسیندان سوْنرا، میصرده تدریجا کیچیک دؤلت قوروملاری یارانماسیدیر. سومئرده اولدوغو کیمی، هر بیر ویلایت مستقیل اراضی اولموشدور. اونلارین باش شهرلری، ایداره ائتمه سیستملری، اوردولاری و تانریلاری اولموشدور. بۇ ویلایت لر بیر-بیرلری ایله اتفاق قوروردولار و یا ساواشیردیرلار. لاکین سوْنرا بیرلشمه مئیل‌لری آرتمیش و اؤلکه ایکییه - یوخاری (شیمال) و آشاغی (جنوب) حیصه‌یه بؤلونموشدور. بۇ حیصه‌لرین چارلاری ساواشلار آپارمیش و اؤلکه‌نین بیرلشدیرمه اوچون جهدلر ائتمیشدیلر. بۇ دووره میصرین “سلسله‌لر اؤنجه دوورو” دئییلیر. E.ə. III-جو مینیللییه عایید اوْلان بیر داش لوحه‌سینده قدیم میصرین شیمال چارلارینین سییاهیسی وئریلمیشدیر. لاکین اولا بیلسین کی، اونلار چارلار دئییل، طایفه و یا شهر باشچیلاری اولموشدورلار. عمومیتله او دوورلر حاقیندا بیلگیلر چوْخ آزدیر و “سلسله‌لر اؤنجه دوورو” نه وقته قدر داوام ائدیب، دئمک چتیندیر. هر حالدا آرتیق e.ə. III مینیللیکده واحد دؤلت موجود اولموشدور و بورادا 2 چار سلسله‌سی اولموشدور و بۇ تاریخدن میصر دؤلتینین تاریخی باشلانیر. میصر چارلارینی “فرعون”لار آدلاندیریرلار. حساب اوْلونور کی میصرین 30-آ یاخین چار سلسله‌لری اولموشدور.[۱]

موعاصیر تاریخی[دَییشدیر]

بیرینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا اينگيلتره (انگلیستان)نین پروتئکتوراتلیغی اولان میصرده میللی-آزادلیق حرکتی یئنی مرحله‌یه قدم قویدو. ایستیقلالیییت اوغروندا مبارزه‌یه رهبرلیک ائتمک اوچون بورژوا ایجتیماعی خادیم‌لریندن بیر قوروپو باشدا Səəd Zəqlul اولماقلا 1918-جی ایلین سونلاریندا میصر نماینده‌لری پارتییاسینی (Vəfdi Misri) یاراتدیلار. بۇ اؤز نتیجه‌سینی تئزلیکله گؤستردی. 1919-جو ایلین مارت-آپرئل آیلاریندا و 1921-جی ایلین سونلاریندا میصرین مختلف سوسیال طبقه‌لرینی و اراضیسینین بؤیوک بیر حیصه‌سینی احاطه ائدن گوجلو عصیانلار باش وئردی. بۇ عصیانلار آمان سیزلیقلا یاتیریلسا دا، مستملکچیلره اونلارا حاکمیتینین دایاقسیز و اعتیبارسیز اولدوغو نوماییش ائتدیریلدی. نتیجه‌ده بؤیوک بريتانيا 1922-جی ایل 28 فئورالدا اؤلکه‌ده اؤز قوشونلارینی و کومیسسارینی ساخلاماق شرطیله میصرین ایستیقلالیییتینی تانیماغا مجبور اولدو. 1923-جو ایلده میصر باشدا کیرال فواد اولماقلا مشروطیت سلطنت اعلان ائدیلدی. اؤلکه مجلیسینه سئچکیلر کئچیریلدی. کیرالین و مجلیسین قارشیسیندا مسئولیت داشییان ناظیرلر کابینه‌سی یارادیلدی. "وفد میصری" پارتییاسینین لیدئری Səəd Zəqlul باش ناظیر تعیین اولوندو. ناظیرلر کابینه‌سینین و گنج میصر بورژوازییاسینین باسکیی نتیجه‌سینده انگلیستان مهم ایقتیصادی گذشت‌لره گئتمیه، اؤلکه صنایع‌سینی و تجارتینی خاریجیی رقابتدن مودافیعه ائتمیه یؤنلدیلمیش یئنی گمرک تعریفی حیاتا کئچیرمیه مجبور اولدو. 1924-جو ایلده سودان کوندومیمو اوستان انگلیستان ایله میصر آراسیندا مناقشه باش وئردی. "وقف میصری" سوداندا مستملکه علئیه‌ینه حرکتی مودافیعه ائتدییی اوچون اینگیلیسلر زوراکي واسیطه‌لرله وفدچی حؤکومتین ایستعفا گئتمسینه ناییل اولدولار. 1929-1933-جو ایللرین دونیا ایقتیصادی بحرانی میصر ایقتیصادیاتینا، ایلک نوبه‌ده پانبیقچیلیغا بؤیوک ضربه ووردو. آقرار بحرانین صنایع‌یه کئچمسی نتیجه‌سینده بیر چوْخ خیردا و اورتا موسسه‌لر ایشی دایاندیردیلار. ایشسیزلیک گنیش میقیاس آلدی، فهله‌لرین رئآل امک حاققی کسکین شکیلده آشاغی دوشدو. میصرده ایستیثمارین گوجلنمسی و حیات سويه سينين آشاغی دوشمسی ایله علاقه‌دار آزادلیق مبارزه‌سینین یئنی دالغاسی باشلاندی. آزادلیق مبارزه‌سینین زيروه سيني 1930-جو ایلین اییول حادیثه‌لری تشکیل ائتمیشدی. منصور، قاهیره، ایسکندریه و پورت-سعید شهرلرینده عینادلی دؤیوشلر باشلاندی. سووئز شهری ایسه عوصیانچیلار طرفیندن توتولدو. مستملکچیلر و دخیلی ايرتجاع سیلاحلی مبارزه‌نی یاتیرماغا ناییل اولدولار. لاکین شهرلرده تعطیل لر و کندلیلرین اوز اوزونه چیخیشلاری بوتون 30-جو ایللر بویو داوام ائتمیشدی. نتیجه‌ده بؤیوک بريتانيا 1936-جی ایلین آوقوستوندا میصرله یئنی مقاوله ایمضالاماغا مجبور اولدو. بۇ مقاوله‌یه اساساً انگلیستان عالی کومیسساری سفیرله عوض اولوندو و فورمال اولاراق اینگیلیس ایشغالینا سون قویولدو. بۇ گذشتلر ظاهیری اؤزلليک داشیییردی. اصلینده بۇ مقاوله‌یه گؤره سووئز کانال بؤلگه‌سي، قاهیره و ایسکندریه شهرلری اينگيلتره (انگلیستان) قوشونلارینین یئرلشدییی اراضی کیمی تصدیق اوْلونور، بؤیوک بريتانييا حربی هوا قوه لرينين میصرین طیاره لیمانلاریندان ایستیفاده ائتمسی و اونون اراضیسی اوزریندن اوچماق حقوقو ساخلانیلیر و میصر اوردوسو اوزرینده اینگیلیس حربی نماینده‌لری‌نین نظارتی قویولوردو. محاربه باش وئرردیسه، یاخود محاربه تهلوکه‌سی یاراناردیسا، اینگیلیسلر میصردن بیر دؤیوش مئیدانی کیمی ایستیفاده ائده بیلردییلر. بئللیکله، 1936-جی ایل مقاوله‌سی ده‌ییش‌یلمیش شکیلده اولسا دا، اينگيلتره (انگلیستان)نین میصر اوزرینده آغالیغینی مؤحکملندیریردی.

میصر ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنراکی ایللرده ده رسماً مستقیل دؤلت حساب اولونسا دا، فاکتیکی اولاراق بؤیوک بريتانيادان آسیلی وضعیتده قالماقدا ایدی. او، بريتانييانین توخوجولوق صنایع‌سی اوچون "پانبیق اکین بیچینلیق" رولونو اوْیناییردی. هم ده بريتانييا سوئز کانالیندان و اونون بؤلگه‌سينده یئرلشدیریلمیش حربی بازالاردان میصر و دیگر عرب اؤلکه‌لری اوزرینده آغالیق اوچون ایستیفاده ائدیردی. میصر خالقی اینگیلیس مستملکه اسارتی ایله باریشماق ایستمیر، اینگیلیس قوشونلارینین سووئز کانالی بؤلگه‌سيندان چیخاریلماسی و اؤلکه‌نین حقیقی مستقیل‌لینین برپا ائدیلمسی اوغروندا قطعیت‌لی مبارزه آپاریردی. 1952-جی ایل اییولون 22-دن 23-نه کئچن گئجه قاهیره گؤزتپه (پادگان) حیصه‌لرینین عصیانلاری باشلاندی. عصیانا جامال عبدالناصیرین لیدئرلیک ائتدییی آزاد ضابیطلر تشکیلاتی رهبرلیک ائدیردی. عصیان نتیجه‌سینده کیرال فاروق حاکمیتدن ال چکمیه و اؤلکه‌نی ترک ائتمیه مجبور اولدو. 1953-جو ایلده میصر جمهوری اعلان ائدیلدی. جامال عبدالناصیر اونون ایلک جمهور باشقانی اولدو. او، قطعیت‌لی میللتچی ایدی و میصرین تام مستقیللییینه چالیشیردی. اییول انقلابی میصرین طالعیینده مهم رول اوینادی. اؤلکنین سیاسی جهتدن آسیلیلیغینین لغوینه، سووئز کانالی بؤلگه‌سيندان اینگیلیس قوشونلارینین چیخاریلماسینا کؤمک ائتدی. میصر حؤکومتی 1956-جی ایلده سووئز کانالی شیرکتینی میللیلشدیردی. بو، یاخین شرقده اوروپانین ایری دؤلتلرینین موقعیینه جیددی ضربه دئمک ایدی. میصرین بۇ قانونی حرکتینه جواب اولاراق 1956-جی ایل 30 اوکتیابردا بؤیوک بريتانيا، فرانسه و اسراییل اونا قارشی محاربهیه باشلادیلار. لاکین اوچلرین تجاوز موفقیت‌سیزلیه اوغرادی. SSRİ-نین باسکیی نتیجه‌سینده مداخیله جیلر میصر اراضیسینی ترک ائتمیه مجبور اولدولار. 1958-جی ایلین فئورالیندا میصر و سوریه بیرلشمیش عرب جمهوری‌سی آدلانان بیر دؤلتده بیرلشدیلر. لاکین بۇ بیرلشمه موقتی اولدو. 1961-جی ایلین سئنتیابریندا سوریهده دؤلت چئوریلیشی باش وئردی. سوریه بیرلشمیش عرب جمهوری‌سیندان چیخدی. لاکین 1972-جی ایله قدر میصر بئله آدلانماغا داوام ائتدی. 50-60-جی ایللرده میصرده سوسیال-ایقتیصادی ده‌ییش‌یکلیکلر حیاتا کئچیریلدی: ایری صنایع، بانک لار، نقلیات میللیلشدیریلدی، ایقتیصادیاتین دؤلت بؤلمسی یارادیلدی، تورپاق اوزرینده مولکدارلارین مولکییتینی محدودلاشدیران آقرار ایصلاحاتلار حیاتا کئچیریلدی. لاکین آقرار مثلین حلی باشا چاتدیریلمادی. آیری شهر بورژوازییاسینین بیر حیصه‌سی اؤز موقعیینی قورویوب ساخلادی. 1971-جی ایلده اؤلکه‌نین یئنی کونستیتوسییاسی قبول اولوندو. کونستیتوسییایا اویغون اولاراق 1972-جی ایلدن اعتیباراً اؤلکه میصر عرب جمهوری‌سی آدلانماغا باشلادی. 6 گونلوک محاربه میصره بؤیوک زیان ووردو. اؤلکنین گلیرلرینین باشلیجا منبعی اوْلان سووئز کانالینین فعالیتی دایاندی. دؤلت بؤلمسی ایقتیصادیاتدا ثمره‌سیز رول اوْیناییردی. شیشمیش بوروکراتییا بودجه گلیرلرینین چوْخ حیصه‌سینی اودوردو. ناصیرین وفاتیندان سوْنرا (1970) پرزیدنت اولموش انور سادات یارانمیش وضعیتدن چیخیش یولو تاپماغا چالیشاراق لیبئرال سییاست یوروتمیه باشلادی. بۇ سییاست خاریجیی اینحیصارلارین میصر ایقتیصادییاتینا گنیش نفوذ ائتمسینه سبب اولدو. میصر یاخین شرقده سئپاراتچیلیق سییاستی یئریتمیه باشلادی. کئمپ-دئوید سازیشی (1978) میصرین عرب دونیاسیندا تجريد اولونماسینا گتیریب چیخارتدی. نتیجه‌ده اونون عرب دؤلتلری جمعیتینه عوضو اولماسی دایاندیریلدی. میصر عرب دؤلتلرینین چوخو طرفیندن سیاسی و ایقتیصادی بایکوتا معروض قالدی. اؤلکه دخیلیندا ساداتین سییاستیندن ناراضیلیق میصر پرزیدنتینه سوء قصد ائدیلمسی ایله نتیجه‌لندی. 1981-جی ایلین اوکتیابریندا حربی پاراد زامانی او اؤلومجول یارالاندی. او وقته قدر پرزیدنت موعاوینی وظیفه‌سینی توتان حوسنو موبارک اؤلکه‌نین پرزیدنتی اولدو. ح.موبارک حؤکومتی میللی ایقتیصادیییاتین مؤحکملندیریلمسینه و دؤلت بؤلمسینین اینکیشاف‌ینا بؤیوک دیقت یئتیررک تارازلاشدیریلمیش سییاست آپارماغا باشلادی. اؤلکده خوصوصی بؤلمنی و خاریجیی اینوئستیسییا قویولوشونو ستیموللاشدیران بیر سیرا قانونلار قبول اولوندو. دخیلی تهلوکه‌سیزلییی و ثابیتلی تأمین ائتمک سیی موبارکین سییاستینده مهم یئر تۇتوردو. ائکسترئمیست مسلمان تشکیلاتلارین فعالیتی اوزئرینده نظارت قویولدو. دؤلتین دونیوی کاراکتئری گوجلندیریلدی. دئموکراتییانین اینکیشاف‌ینا کؤمک ائدن تدبیرلر حیاتا کئچیریلدی. لئقال مخالیفت پارتییالارینین سربست فعالیتینه ایمکان یارادیلدی. خاریجیی سییاست ساحه‌سینده میصر بیر سیرا عرب اؤلکه‌لری ایله دوستلوق علاقه‌لرینی برپا ائتدی. اسراییل صلح یولویلا سینای یاریم آداسینی میصره قایتاردی، لاکین بۇ اؤلکه ایله موناسیبت‌لرین نورماللاشدیریلماسی کئمپ-دئوید راضیلاشمالاریندان ایرلی گئتمدی. میصر عئینی زاماندا فلسطین عربلرینین ده قانونی حقوقلارینی مودافیعه ائدیر.

جوغرافي موقعیتی[دَییشدیر]

میصر آفریقا قطاع‌سینین شیمال-شرقی حیصه‌سینده یئرله‌شیب‌دیر. اؤلکنین شیمالی آرالیق دنیزینین سولاری ایله احاطه اوْلونور. اورادا سینای یاریم آداسی واسیطه‌سی ایله اؤلکه‌نین یاخین شرقه چیخیشی واردیر. بورادا قدیم زامانلاردا یالنیز نیل چایی حوزه‌سینین اطرافی میصر اؤلکه‌سی ساییلیردی. بۇ چایین موجود اولماسینا گؤره اورادا ان قدیم زامانلاردا اکینچیلیک و حئیواندارلیق اوچون الوئریشلی ایمکانلار یارانماسیدیر و بۇ بولگه، مئسوپوتامییا ایله بیرلیکته، بشریتین ان قدیم مدنیت اوجاقلاریندان بیری اولموشدور. نیل چایینین و اوراداکی اراضیلرین آرالیق دنیزینه یاخینلاشان حیصه‌سی اوچبوجاق شکیللی اولدوغونا و عئینی آدلی یونان حرفینه بنزدییینه گؤره اورایا “دئلتا” دئییلیر. ‘دئلتا’دا یئرلشمیش ویلایت لر بۇ چایدان، بیر چوْخ مجرالارلا آخدیغینا گؤره، هم ده خاریجیی باسقینلاردان قورونماق اوچون ایستیفاده ائدیردیلر.[۱] میصر، اوچ قطاع‌نی – آسیا، آفریقا و اوروپانی بیرلشدیرن یوللارین کسیشدییی مرکز، ان قدیم دونیا تمدنی اؤلکه‌لریندن بیریدیر. اؤلکه آفریقانین شیمال-شرقیینده و آسیانین جنوب-غربینده یئرله‌شیب‌دیر. شرقدن ایسرائیل، جنوبدان سودان، غربدن لیبی دؤلتلری ایله هم سرحددیر. شیمالدان آرالیق دنیزی، شرقی‌دن – قیزیل دنیز احاطه ائدیر. اؤلکنین ساحه‌سی 1.001.450 km²-دیر [۲]

اهالیسی[دَییشدیر]

2011-جی ایلده میصر اهالیسی خاریجیده یاشایان 7 میلیون نفرله بیرگه اهالیسینین سایینین 88 میلیونا چاتیب. اؤلکده ایشلین اهالینین سایی ایسه 29 میلیون نفردیر. میصر، یئنی آچیقلانان اهالی سایی ایله آلمانییانی گئریده قویاراق دونیانین ان چوْخ اهالیسی اوْلان 14-جو اؤلکه‌سینه چئوریلیب. میصر یئنی اهالی سایی ایله اورتا شرقده ایران و تورکیه‌نی گئریده قویوب. ایشسیزلیک نسبتی اؤلکه‌ده سورعتله یوکسلرک 11، 9 فایزه چاتیب.[۳]

دؤلت قورولموشو[دَییشدیر]

1953-جو ایلدن یاریپرزیدنت جمهوری‌سیدیر. 1967-جی ایلدن فوق العاده وضعیت قانون ایله ایداره اوْلونور [۴].

پول[دَییشدیر]

پول واحدی – میصر فونتودور. فونت 100 پیاسترا بؤلونور. یئرلی پولون آشاغیداکی دیرلری وار: 100، 20، 10، 5، 1 میصر فونتو بانکنوتلاری؛ 50، 25 پیاستر بانکنوتلاری؛ 20، 10، 5 خیردا پوللاری. والیوتانین ده‌ییش‌دیریلمسی یئرلی بانکلارین واسیطه‌سیله حیاتا کئچیریلیر. کرئدیت کارتلاری ایری مئهمانخانالارین چوخوندا قبول ائدیلیر. بیر آمئریکا دوللاری تقریباً 3،5 میصر فونتونا ده‌ییش‌یلیر.

قایناقلار[دَییشدیر]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ آیدین علی زاده. مقاله‌لری قدیم میصرین قیسا تاریخی ایجمالی
  2. میصرین ساحه‌سی
  3. میصرین اهالیسی 88 میلیونا چاتدی
  4. موبارک استعفا وئردی. ایلکین واکنئشلار