پان فارسیسم

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
پان فارس‌لار بۇ یوردلاری اؤزلرینه عایید بیلیرلر

پان‌فارسیسم (اینگیلیس‌جه:Pan-Iranism ) (تورکجه:pan farsizm) بیر نوْع شوونیستی و نیژادی دۆشونجه و حرکتدیر. بۇ دۆشونجه اساسیندا ایرانی تکجه فارسلارین یۇردو ساییلیر و ایراندا یاشایان اوْ بیری میللتلری فارس ائتمه‌یه چالیشماق توْصیه اوْلونور. بۇ باخیشین تملی، فارس نیژادینین اۆستونلویو اساسیندا قۇرولوبدور.[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳]

پان فارسیسمین شوْونیستی دۆشونجه‌سی ایراندا پهلویلرین ایش اۆستونه گلمه‌سینده بؤیوک روْلو اوْلوب و بۇ دؤرده اؤزون گۆجلندیریبدیر. پهلوی دوْرانین تحصیلی کیتابلاریندا و چوْخلو آیری یازیلاردا، بۇ دوْرانین ضیالیلاری عربلره، تورکلره، کوردلره، بلوچلارا و اوْ بیری میللتلره و اوْنلارین دیللرینه، محو ائتمک مقصدی ایله حمله ائدیردیلر. فارس دیلیندن باشقا دیللری و اوْنلاری دانیشانلاری آرادان آپارماغا چالیشیردیلار و یئر آدلارین دَییشمه‌یه بؤیوک ماراق گؤستریردیلر[۲۴].

پان فارسیسم نه‌دیر؟

پان فارسیسم، کسروی دئمیشکن، بیر بایراق، بیر دین، بیر دیل، بیر دؤولت و بیر کولتوره موعتقیددیر. بۇ باخیشا اساساً ایران‌دا دیل و کولتور آیریلیقلاری "میلّی وحدت"ه بویوک ضربه‌ساییلیر و گرک فارسلاشدیرما طریقی‌له آرادان گوتوروله. بۇ دوشونجه‌ده تورک، کورد، بلوچ، عرب و... ایران‌دا یاشایان میلّت‌لرین کولتورو گرک دفن اولانا و یئرینه فارس دیلی و کولتورو قویولا. بۇ باخیشین اساسیندا غئیری فارس‌لار ایراندا "قوناق" و "موستاجیر" ساییرلار و فارس‌لار ائو صاحیبی بیلینیرلر، بۇ "ایسم" اساسیندا تۆرک‌لرین اؤز آنا دیللرینه سئوگیسی، فارس دیلینه و میلّی وحدته توْخونماق ساییلیر.[۲][۳][۴]

پان فارسیسم و پان ایرانیسم

پان فارسلار باخیشلارینا گؤره ایرانین یاری‌دان چوْخون قئیری فارس خالقلار تشکیل وئرمک اوچون اؤزلرین پان‌ایرانیست آدی آلتیندا گیزله‌دیرلر و بئله بیر ایددیعا ایره‌لی سورورلر کی بیز بویوک ایرانا ال تاپماق اوچون چالیشیریق، بۇ شوعارین آلتیندا ««ایران=فارس و فارس=ایران»» شوعاری یاتیب و سون هدف فارسلارین اوستون اولماغی نظره آلینیر.[۲۵][۲۶][۲۷] تریبون سایتی‌نین یایدیغی یازی‌دا پان ایرانیسم، پان فارسیسم‌ین بیر پارچاسی کیمی بیلینیب[۲].

مئهران باهارلی‌نین نظری اساسیندا "پان فارسیسم" و "پان ایرانیسم" قاوراملاری‌نین هر ایکی‌سین ایشلتمک اولار. پان فارسیسم ایکی معنادا ایشله‌نه بیلر، خاریجی پان فارسیسم (بؤلگه‌ده اوْلان فارس‌دیللی‌لرین بیرلشمه‌سی) کی بۇ معنادا ایراندا یاشایان فارس‌لار، افقانیستان و تاجیکیستان دا یاشایان فارس‌لارلا کولتورل، ایقتیصیادی و... بیرلیک‌لرین گئنیش‌لندیرمک اوچون چالیشیرلار. بۇ ایستک ایرادسیز ساییلا بیلر، ایکینجی معنادا داخیلی پان فارسیسم (قئیری فارسلاری فارس‌لاشدیرما) ایران‌دا یاشایان اوبیری خالقلارین کیملیگین دانیر و یوخ ائتمه‌یینه چالیشیر. پان فارسیسم بۇ معنادا پهلوی زامانیندا باشلایاراق، گئنیش صورت‌ده ایران‌دا یاییلیب و مدرسه‌لرده و مئدیالاردا تبلیغ اوْلونور[۳].

پروفسور اصغرزاده بۇ حرکت‌لری "آریانیست راسیسم" آدی‌لا تانیتدیریر[۲۸]. دوکتور جاواد هئیت‌ینده دوشنجه‌سی بئله‌دیر کی ایران‌دا کئچمیشی پرستیش ائتمه‌یه باغلی اوْلان میللی‌لیک اصلینده فارس‌چیلیغین ایفراطی دوشونجه‌سی‌دیر که پان ایرانیسم کیمی تبلیغ اوْلونور. همچنین اونلاری نئچه یئرده "آریایی راسیست" کیمین آدلاندیریب [۲۶]. صالئح کامرانی بۇ دوشونجه‌لری شوونیزم‌له باغلی بیلیر.[۲۹]

پان فارسیسم‌ین یارانماسی

ایران‌دا مشروطیت اینقیلابیندان اونجه خالق سولطانین رعییتی حیساب اوْلونوردولار و "ایران‌لی" اولماغین شرطی دولتین تابعییتی و ایسلام دینی‌ایدی.ایرانین آیدینلاری باتی‌نین ایره‌لی‌لشمه‌سین گوروب اوز گئری قالماق سببین آختارماغا باشلادی‌لار. اونلار اؤلکه‌نین گئری‌لمه زامانین موسلمان عرب‌لرین هوجومو و ساسانی ایمپیراطورلوغونون سوقوطو بیلدیلر و او زامانا قاییتماق و او زامانی یئنی‌دن یاراتماغا چالیشدی‌لار.[۲۶]

پان فارسیسم‌ین یارانماسی‌ندا خاریجی اؤلکه‌لر اوزه‌ل‌لیک‌له آوروپالیلارین بویوک روللاری اوْلوب. آوروپالی‌لار، مسولمانلارین آراسیندا ایختیلاف سالماق اوچون، تورک له عرب قاباغیندا، فارسلاری بیر اویونجاق کیمی اویناتماغا باشلادی‌لار. "کاوه" محفیلی "انجمن میهن پرستان ایران" (ایرانین میهن پرست‌لر انجومنی) بۇ قونودا هامیدان فعال ایمیش. تقی زاده، کاظم‌زاده ایرانشهر، پورداوود، قزوینی و... "آریا" نیژادینین تبلیغی ایله مشقول اوْلوب‌لار.سید حسن تقی زاده اوز خاطیره‌لرینده کاوه درگی‌سی‌نین مالییه‌لشدیرمه‌یینده آلمان‌لیلارین یاردیمینا ایشاره ائدیر "آلمان‌لی‌لار هزینه ساری‌دان هئچ زاد اسیرگه‌میردیلر و آسانلیق‌لا پول وئریردیلر". ائحسان یار شاطر یازیر کی بۇ آوروپالی‌لار ایدی‌لر کی "ایرانین اسکی تاریخی‌نین کشفینه و اوزه‌ل‌لیک‌له ایفتیخارلی هخامنیش‌لر دوورانی‌نین یادیگارلارینین کشفینه" نائیل اوْلدولار.[۲]

قاجارلار دوورونون سونوندا یازیلمیش سئردینس رایت‌ین کیتابی (اینگیلیس‌لی‌لر ایران‌دا) همچینین جان مئلکوم‌ون یازدیغی (ایران تاریخی) آدلی کیتاب اینگیلیس‌لی‌لرین سیاسی رولون آیدین صورت‌ده گوسترمک‌ده‌دیر. او کیتاب‌لار گوستریرلر کی ایسلام منفی‌دیر (نئقاتیو) و بیر اود کیمین ایران‌نین کولتور و تمددونون یاندیریب و محو ائدیب.[۲۶]

ایران‌دا ناسیونالیسم دوشونجه‌لری‌نین باشلانماغی او دووره‌دن باشلانیر کی بیر نئچه ایران‌لی ضیالی اون‌دوققوزونجو عصرین سونوندا و ایگیرمینجی عصرین اولینده باتی‌دا اوْلان سیاسی دوشونجه‌لرله تانیش اوْلدولار و اونلاری ایراندا عمله کئچیرتمه‌یه چالیشدی‌لار. ایلک اونجه ایران‌دا ناسیونالیست لیبئرال ایدی سوْنرالار مذهبی دوشونجه‌لر اونون اونونده قالخدی‌لار. ریضاخان زامانیندان سوْنرا ایران‌دا کئچمیش‌پرستیش‌کاری اوْلان ناسیونالیست گئنیشلندی.[۳۰]

ایسلام – مسیحیت ساواشی

کلرمون تاریخی مجمعی 15 آوقوست 1095-اینجی ایل‌دهفرانسادا، ایکینجی پاپ اوربانوس زامانیندا تشکیل تاپدی و او آسیا و آفریقا موسلمانلاری علئیهینه جهاد فتواسی صادیر ائله‌دی. بۇ فتوا صلیبی ساواشلارین آردیندا گتیردی. بۇ ساواش‌لار اون اوچونجو یوزایللی‌یین اورتاسیناجان داوام ائتدی. موغول‌لار دوورانیندا مسیحی‌لر چالیشیردیلار کی آسیادا اوْلان مسیحی‌لر و ائرمنی‌لردن ایستیفاده ائدرک سارایا نوفوذ ائتسین‌لر.[۲]

رونئسانس دوورو

گیوم اده، فرانسالی کیشیش، سولطانییه شهری‌نین ایکینجی اوسقوفو اولاراق، 1324 دن 1344 -ده جن بۇ شهر ده یاشاییب و سوْنرالا "موسلمانلاری آرادان قالدیرماق" آدلی کیتابی یایدی کی اوندا مسولمانلاری اؤلکه‌لری‌نین ایشغالی دقیق صورت‌ده شرح اوْلموشدور. سلجوق تورک‌لری قوسطنطنییه‌نی فتح ائدن‌دن سوْنرا، موسلمان‌لاردان قورخو یاپ درین‌لش‌دی و اونلاری پاراچالاماق نقشه‌سی داها گوجلندی. او زامان‌لار آوروپالی‌لار صفوی دوولتینه یاردیم ائتمه‌یه جان آتیردیلار، تا دالدان عوثمانی دوولتی‌نینه ضربه یئندیرسین‌لر. فارس‌لار اونلارین هدف‌لری اوچون یاخشی ابزار سایلیردیلار. دئمه‌لی پان ایرانیسم و پان فارسیسم،ایرانین سهمی‌ایدی، آوروپانین ایستیعمارچیلیق دوورانیندان. مشروطه اینقیلابیندان سوْنرا، قاجارین سون شاهی‌نین گوجو ضعیف‌له‌میشدی، و او بیری طرفدن، روسیادا (اینگیلیس‌دانین ایراندا رقیبی) دئوریم باش وئرمیشدی، بۇ زاماندا اینگیلیستان بۇ یارانمیش بویوک فورصت‌دن ایستیفاده ائدیب، اوز قوللوقچوسو اوْلان ریضاشاهی حاکیمییه‌ته یئتیردی[۲].

بونون‌لا برابر هخامنشیساسانی حوکومتی‌ده فارسلارین آوروپالی‌لارا یاخین‌لیغی و موسلمانلارلا دوشمان‌لیغی اوچون گئنیش صورت‌ده تبلیغ اوْلونوردو. بۇ دوروم ایرانین نفتی و خاورمیانه‌ده ایستیراتئژیک موقعئییه‌تیندن فایدالانماق اوچون بویوک ایمکان یارادیردی. بۇ یول‌نان اینگیلیستان ایکی بویوک هدفه چاتیردی: 1- ایرانین نفتین و باشقا ثروت‌لرین آپارماق؛ 2- آیدینلارین و مردمون ذئهنین آریاپرست‌لیک خورافه‌لرله قاتماق. بونون عیانی اورنه‌یی تقی زاده ایدی. او دئییردی کی "ایران گرک هم ظاهیرده و هم باطین‌ده، جسمن و روحن فرنگی {آوروپالی} اولا و لاغئیر." [۲].

یئنی دوورلرده

ریضا ساوادکوهی، یوخسا رضا پالانی، اینگیلتره گوجلری واسیطه‌سی ایله ایش اوستونه گتیریلدیگینه باخمایاراق اینگیلتره حاکیمیتی گرک‌لی گؤردوگو زامان ریضاخان‌ین قولاغیندان توتاراق ائشیگه آتماغی دا گرک‌لی سایمیش. بئله‌لیک‌له موتتفیق گوج‌لر(آمریکا بیرلشمیش شیتاتلاری، اینگیلتره و روسیه ایتیفاقی) ایران ممالیکی محروسه‌سینه هجوم ائتدیک‌لری زامان، 1941 اینجی ایل (1324 شهریور آیی نین 25 ئینده) اینگیلتره حاکیمیتی رضاخانی بیر ایت کیمی قولاغیندان توتاراق موریس آداسینا دوغرو یولا سالمیش. دئمک، اینگیلتره حاکیمیتی بۇ داورانیشی ایله رضا پالانی نین هارادا ساخلادیلماسینی دا بلیرلمگه چالیشمیش. بۇ ائشیگه آتمادا فارس مدنیت راسیست‌لیگی نین موحممدریضا تیمثالیندا قوروناجاغینی دوشونن فارس فاشیست و فارس مدنیت راسیست‌لری سس‌لرینی بیله چیخارابیلمه‌میش‌لر. بونلارا باخمایاراق ریضا پالانی (رضا سوادکوهی) موریس آداسیندا قورد قوش‌لارا یئم اوْلدوق‌دان و موتتفیق گوج‌لری ایران ممالیکی محروسه‌سینی ترک ائتدیک‌لری‌ندن سوْنرا بیر اویوق (شبح/ فارس مدنیت راسیست‌لری نین دیلی ایله دئییلرسه، آرامگاه) دئیه تهرانین یاخینیندا، رئی شهرینده ریضاخان خاطیره‌سینه تیکینتی تیکمه‌یه و فارس مدنیت راسیست‌لیگی‌نی جانلاندیرماغا چالیش‌میش‌لار.[۳۱]

ریضاخانیین گوجلنمه‌سینده تجددود حیزبینین ( حزب تجدد) اونملی رولو اوْلوب‌دور. بۇ حیزبین برنامه‌لرینده فارس‌دیلینی او بیری اوستون‌لوک وئریب و بوتون اؤلکه‌ده یایماق اونملی یئر توتوب.[۳۲]

بو دوورده اوچ نوفوذلو گونده‌لیک پان‌فارسلارین ایلک آدیملارین آتماق‌دا گوجلو رول اویناییب‌لار: ایرانشهر، کی حسن کاظم زاده، لندن اوْلان ایرانین سفیرلییی، ایدوارد براون‌ون حامی‌سی، و بیر دموکراتین قارداشی کی خیابانی زامانیندا تبریزدن تبعید اوْلونموشدور. 1301 -دن 1306 -ایه جن برلین شهرلینده یاییلب‌دیر. فرنگستان کی مشفق کاظمی 1303 -دن 1305-ه جن آلمان‌دا یاییب و آینده کی محمود افشار سیستانی 1304-ده تهراندا تملین قویدو.[۳۲]

آینده گونده‌لییی "مطلوب ما: وحدت ملی ایران" یازی‌سی‌لا باشلانیردی:

بیزیم ایده‌آلیمیز ایرانین میللی وحدتین حیفظ ائتمک‌دیر.... میللی وحدتین ایده‌آلی‌دی کی آلمانیانین بویوک میللت و ایمپیراطورلوغونون یارادیلماسینا باعیث اوْلدو.... ایرانین میللی وحدتیندن منظور سیاسی ایستیقلال و اراضی بوتولویون حیفظ ائتمه‌سی‌دیر. اما میللی وحدتین کامیل ائتمه‌ییندن مقصدیمیز بودورکی بوتون مملکت‌ده فارس دیلی گئنیشلشسین، یئرلی فرق‌لیلیک گئییم، اخلاق و... آرادان قالدیریلسین، و ملوک‌الطوایفی بوتون‌لوک‌له آرادان گئتسین. کورد، لور، قاشقایی، عرب، تورک، تورکمن و... بیربیرینن فرق‌لری اولماسین، هر بیریسی آیری-آیری گئییمده و فرق‌لی دیل‌ده اولماسین. ... بیزیم عقیده‌میره ایراندا دیل، اخلاق، لیباس و... بیرلیک اولمازسا بونون هر آن بیزیم سیاسی ایستیقلال و اراضی بوتون‌لویه قورخوسو وار. اگر بیز ائلییه بیلمه‌یه‌ک بوتون بؤلگه‌لر و طایفالاری بیرشیکل ائده‌ک، یانی هامینی بوتون معنادا ایران‌لی ائدک، قارانلیق گله‌جک اوزه‌ریمیزده‌دیر. اونلاری کی ایرانین تاریخینه باغلی‌دیرلار، اونلارکی فارس دیلینه و ادبییاتینا باغلی‌دیرلار، اونلارکی شیعه مذهبینه ماراق‌لی‌دیرلار گرک بیله‌لرکی اگر بۇ مملکتین بیرلیک ریشته‌سی قیریلسا اوندان هئچ نه قالمایاجاق. اوندا هامی هم‌رای و بیرسسله ایسته‌مه‌لیییک و چالیشمالییق کی فارسجانی بوتون ایراندا یاییلسین و اوزگه دیل‌لرینه یئرینه اه‌یلشسین. بۇ ایش قاباغا گئتمز مگر هر یئرده ایبتیدایی مدرسه‌لرله، ایجباری و پول‌سوز عومومو اویره‌تیم‌له و بونون ایجرایه کئچمک اوچون وساییل حاضیرلاماق‌لا، فارسجانی و ایران تاریخین بوتون مملکت‌ده اویرتمک بیزیم اصلی و سون یولوموزدور ولی بعضی آیری یول‌لاردا که ایکینجی درجه‌لی اهمییته مالیک‌دیرلر ذئهنیمه چاتیر کی "آینده"نین گلن سایلاریندا شرح ائده‌جه‌یه‌م. اورنک اوچون دمیر یولو تیکمک‌له بوتون مملکت اوچون سورعت‌لی و اوجوز گل-گئت وسیله یارتمالییق کی قوزئی و گونئی، دوغو و باتی دا یاشایان خالق‌لار بیربیرینه چوخ قاریشسین‌لار، گرک مین‌لرجه کیتاب و اوره‌یه یاتان ریساله اوجوز قیمت‌له فارس دیلینده بوتون مملکت اوزل‌لیک‌له آذربایجان و خوزیستان‌دا یایلسین. گرک یاواش-یاواش کیچیک و اوجوز قزئت‌لری یایماق‌لا میللی دیلی مملکتین یاپ اوزاق نوقطه‌لرینده گئنیشلندیرک. بوتون بون‌لار دولتین یاردیم‌ایلا مومکون‌دور و گرک نظم‌لی بیر خریطه اوزونن اولسون. ائله‌مک اولار بعضی فارس دیل‌لی ائلاتی اوزگه‌دیل‌لی‌لر آراسینا گوندریلسین و اوردا کندلی ائدیلسین و عوضینده اوزگه دیل‌لی ائلات‌لار اوز یئرلرینده فارس دیل‌لی بؤلگه‌لری کوچورولسون. جوغرافیایی آدلار کی اوزگه دیل‌لرینده‌دیر و چنگیز و تئیمورون تاخت و تازینین یادیگاری‌دیر گرک فارسجایا چئوریلسین.[۳۲][۳۳]

افشار یئنه‌ده همین گونده‌لیک واسیطه‌سی‌له دئییر کی بیزیم تمل گورو و وظیفه‌لریمیز بیر مرکزی و قودرتلی دولت یاراتماق، فارس دیلین غیرفارس توپلوم‌لار آراسیندا یایماق و عرب و تورک قبیله‌لرین سینیرلاردان (مرزلردن) ایچری بؤلگه‌لره کوچورتمک‌دیر.[۳۲][۳۴]

تاریخیچی کسروی ده آینده گونده‌لیینده یازدیغی مقاله‌لرده بۇ قونویا ماراق‌لی‌ایدی. کسروی ایلک اونملی اثری آذری، یا زبان باستان آذربایجان کیتابین خیابانی‌نین اینقیلابیندا سوْنرا یازدی تا ثابیت ائتسین کی آذری، آریایی اصیل دیلیین تورک‌لرین یوروشوندن سوْنرا آرادان گئدیب. او نتیجه توتور کی ایندیکی تۆرکجه خاریجدن تحمیل اوْلوب، و گرک یئرین فارسجایا وئره.[۳۲] بۇ دوشونجه‌نین باشچیلاریندان اوْلان میرزا آقاخان کیرمانی ایران‌لیلارین کیملییین زردوشت دینی و آریا نیژادیندا بیلیردی.[۲۶] دوکتور جواد شیخ‌الاسلامی ده بۇ باره بئله یازیر کی آذربایجان خالق‌ین فارس دیل‌لی ائتمک اوچون گرک آذربایجانی اوشاقلارین آنالاریندان و عاییله‌لریندن آیریلا و فارس عاییله‌لرینه تاپشیریلا تا بویوگویوندن سوْنرا فارس دیلینده دانیشالار.[۲۶]

پان‌فارسیسم‌ین اساسلاری

1- -مادلار و پارت‌لار حوکومتی‌ندن قاباق اوْلان قئیری آریایی تاریخی سیلمک.

2- ایران‌دا یاشایان تورک‌لر، عرب‌لر و باشقا قئیر آریایی خالق‌لارا، آریایی باستانی سوی و کوک تعریف ائتمک.

3- ایران‌ین گئرچک دورومون، یوخاری‌داکی بندلره یاخین‌لاشدیرماق (فارس‌دیلی‌ندن باشقا دیل‌لری محو ائتمک، یئرآدلارین فارس‌لاشدیرما و....)

4- عربی – ایسلامی تمددونون و تورک‌لرین حوکومتی‌نین تاثیرین ضعیف گوسترمک و عینی حال‌دا هخامنشی، ساسانی و صفویه حوکومتی‌نین نقشین بویوک گوسترمک. صفوی‌لری سئومک‌له تورک‌لری سئومه‌مک اوناگوره یارانیب کی، صفوی‌لر آوروپا قوردت‌لری‌له عوثمان‌لی حوکومتی علئیهینه چالیشیردی. بۇ اساس‌دا پان‌فارس‌لار چالیشیرلار، صفوی‌لرین کوکون تورک یوخ فارس گوستره‌لر[۲].

موختار حدیدی، 2500 ایللیک شاهنشاه‌لیق جشن‌لری له ایلگی‌لی مقاله‌سی‌نده بئله یازیر:

اون دوققوزونجو عصرده آریالارین کئچمیشین پرستیش ائتمه‌یین باشلاماسی و اونو پهلوی دوروندا گئنیشلنمه‌سی، بیریتانیانیان ایران و هیندده ایستیعماری هدف‌لری‌نین گئنیشلنمه‌سی‌له سیخ ایلگی‌سی وارایدی. بیریتانیانین سیاست‌چی‌لری ایران و هیندوستان‌دا اوز ایقتیصادی، سیاسی اوستونلوک و اولماقلارین توجیه ائتمک اوچون و اصلینده ائورنسل ایمپیراطورلوغون قوروب و گئنیشلندیرمک اوچون بۇ دوشونجه‌نی گئنیشلندیریردیلر کی ایران‌لی‌لار، هیندلی‌لر و آوروپالی‌لار "آریایی" و یا "هیند آوروپالی" بیر نیژاددان‌دیرلار بلکه بۇ واسیطه‌ایله اونلارین دونیایا و ایران‌لا هینده آجیناجاق‌لی اوستونلویو شیرین اولسون و موستملکه‌چی‌لیک‌ین خوشاگلمز اوزو "بیراولان نیژاد" نظریه‌سی آلتیندا گیزلی قالسین. ایران‌داکی آریایی کئچمیشین عیبادت ائتمک دالغاسی و 2500 ایل شاهنشاهی (هاخام‌منیش‌لردن بۇ اوزه)، هم هاخام‌منیش‌لردن اونجه 4000 ایل تاریخی یاددان چیخارتماق‌دادیر و هم 14 عصر ایران‌دا یاشایان مذهبی اینکار ائدیر.[۲].[۳۵]

راسیسم

پان فارسلارین دوشونجه‌لری‌نده بوتون ایران فارس کوکن‌لی‌دیرلر و سوْنرادان بعضی منطقه‌لرده فارس دیلی اونودولوب و اونون یئرینه مثلن تۆرکجه گئنیش‌لشیب. بونا اساساً بۇ موهاجیم دیل‌لر آرادان گئتمه‌لی و میللت اوز حقیقی دیل‌لرینه (فارس دیلینه) قاییتمالی‌دیرلار.[۲]

ایسلام‌دان اونجه و سونراکی تاریخ

پان فارس‌لار ایران‌ین بوتون یاخشی‌لیق‌لارین ایسلام‌دان اونجه‌کی تاریخ‌ده اوْلان هخامنشی‌لر و ساسانی‌لره باغلاییرلار و بوتون پیس‌لیک‌لری ایسلام، عرب و تورک‌لرین بوینونا آتیرلار و اون‌لاری لعن و نیفرین ائدیرلر.

عرب‌لر "سوسمارخور" (کرتنکله یییه‌ن) و تورک‌لر "مهاجمان وحشی" (وحشی موهاجیم‌لر) آدلانیرلار. پان فارس‌لار بوردا بویوک تناقوض‌لرله اوز به اوز دورلر. مثلن حمله زامانی بۇ قاورام‌لاردان فایدالانیرلار، سوْنرا مجبوردورلار صفوی‌لره و نادیر شاها آریایی سوی وئرمه‌یه چالیشالار و یا اونلاردان تعریف ائدن‌ده تورک لردن آد آپارمایالار. آیری اوزه‌للیک بودور کی یامان دییه‌نده "تورک" قاورامیندان فایدالانیرلار و یاخشی سوز دییه‌نده "تورک زبان" (تورک دیللی) قاورامی‌ندان فایدالانیرلار.[۲]

پان‌فارسیسم‌له اوبیری پان‌لارین فرقی

چوخلو پان نئهضت‌لری، ادبییات و کولتورل چالیشمالاردان باشلانیر و موساعید بیر دوروم‌دا سیاسال حرکت‌لره چئویریرلر و سیاسال دونیادان اوزاق دوشن‌دن سوْنرا، یئنی‌دن اینجه‌صنعت و ادبییات مئیدانی‌نا قاییدیرلار. پان آمریکائیسم 1828 اینجی ایل‌ده پانامادا سیمون بولیوار قوردوغو سئمیناردا باشلاندی، و 1890 اینیجی ایل‌ده پان آمریکائیسم ایتتیفاقی رسمن تاسیس اوْلدو. بۇ ایتتیفاقین گوردویو ایش‌لردن، بیر کیتاب ائوی تاسیسی و توریسم و آلیش – وئریشه یاردیم ایدی.

پان‌ایسلامیسم، کیلاسیک صورت‌ده جمال‌الددین افغانی‌نین حرارت‌لی دانیشیق‌لاری و بیلدیریش‌لرینه باغلی‌ایدی و عوثمانلی زامانی ایکینجی سولطان عبدالحمیدین حیمایه‌سی آلتینداایدی.

پان‌عربیسم و پان‌آفریقائیسم، ایستیعمار قاباغیندا دورماق روحو کیمی ساییلیر. بوگون عرب بیرلیگی و آفریقا اؤلکه‌لر بیرلیگی بۇ دوشونجه‌لرین سمبولیک و تشریفاتی نوماینده‌سی‌دیر.

پان‌فارسیسم بیر ادبی نئهضت و یا سیاسی حرکت‌دن قالخماییب. بۇ پان باتی اؤلکه‌لری‌نین صرف ائتدییی گوج اساسیندا یارانیب و 1299 کودتاسی نتیجه‌سینده قودرتی اله کئچیریب. موقاییسه اوچون بیلمک لازیم‌دیر کی پان نئهضت‌لری‌نین بویوک اکثرییه‌تی، ان آزی نئهضتی‌نین ایلک باشلانقیج گون‌لرین‌ده، قئیری دوولتی و موستقیل ماهییت‌لری وار. بۇ دوروم پان فارس‌لارین آلمان و اینگیلیس کومه‌یی‌له یارانماق‌لاری‌له چوخ فرق‌لی‌دیر. پان فارس‌لارین تاکید ائتدیک‌لری سمبول، فارس دیلی‌دیر. اون‌لارین پیس شانسی‌ندان ایران‌ین یاری‌دان چوخو فارس‌دیللی دئییل‌لر بلکه آیری دیل‌ده دانیشیرلار.

پان‌فارسیسم تکجه پان ژرمنیسم‌له اوخشارلیغی وار. چونکو اصلینده پان فارس‌لار، فارس‌لارین بیر اؤلکه‌ده ایتتیحادینا یوخ، قئیری فارس‌لارین دیلل‌لری و کولتورونون آرادان آپارماغی اوچون چالیشیر[۲].

پان فارس‌لارین ایسته‌ک‌لری نئجه حیاتا کئچیر؟

1- قانون یازماق (فارس دیلی، ایرانین آنایاساسی اساسیندا رسمی دیل حیساب اوْلونور و او بیری دیل‌لرین تحصیلی اوچون هئچ بیر ایجبار یوخ‌دور)

2- قئیری قانونی ممنوعیت‌لر (قانون اساسیندا آیری دیل‌لر قئیری رسمی صورت‌ده تدریس اوْلونا بیلر و سینما،، درگی و... آیری دیل‌لرده آزاد صورت‌ده یاییلا بیلر، آنجاق بون‌لارین قاباغی‌دا آلینماق‌دادیر)

3- تاریخ‌دن سوئی ایستیفاده (پان فارس‌لار بوگون‌کو یاشاییشی شاهنامه اساسیندا حاضیرلاییر و اوبیری میللت‌لرین تاریخین ازیب آلچالدادیرلار و...)

4- قئیری فارسی دیل‌لرین پئرئستیژین آزالتماق اوچون پئسیخولوژی دویوش (جنگ روانی) ، اورنک اوچون تورک‌لره "تورک خر" دئییرلر و دیل‌لرین "ناقیص" حیساب ائدیرلر.

5- قئیری فارسی دیل‌لرین آرادان آپارماق اوچون چالیشماق.

6- صیرف فاشیستی پلان‌لار

7- آموزیشی – تحصیلی سیستم

8- قورخوتماق[۲]

آیری دوشونجه‌لری حذف ائتمک

پان فارس‌لار چالیشیرلار کی ایران‌دا اوْلان آیری دوشونجه‌لری و سس‌لری کسسین‌لر بۇ یول‌دا دوولتین گوجونوندن و بوتون تخریباتی گوج‌لردن فایدالانیرلار. اورنک اوچون پرویز ورجاوند ایران‌ین پرزیدئنتی محممد خاتمی بئله بیر نامه یازیر کی گرگ تئزلیک‌له ایران‌دا یایلان فارسجا-تۆرکجه درگی‌لر تئزلیک‌له باغلانا و اونلارین علئیهینه جیددی آددیم‌لار آتیلا یوخسا مملکتین میللی کیملیی بویوک خطرده‌دیر.[۳۶]

آیری اورنک‌ده "شرق" قزئتی دوکتور حوسئین صدیق "کسروی"نی نقد ائتدیی کیتابی یایماق اوچون "پان تورکیست" و ایرانین دوشمانی آدلاندیریب و دوولت‌دن ایسته‌ییب کی بئله کیتاب‌لارین یاییلماسین قاباغین تئزدیکجه آلینسین.[۳۷][۳۸]

پان فارس‌لار و یا آریایی راسیست‌لرین بویوک باشلاری

قزئت‌لر

کاوه، ایرانشهر، فرنگستان[۲۶]

عالیم‌لر و سیاست‌چی‌لر

میرزا فتحعلی آخوندوف، جلال‌الدین میرزای قاجار، میرزا آقاخان کیرمانی، سئیید احمد کسروی، سئیید حسن تقی‌زاده، دکتر ارانی، حوسئین کاظیم زاده ایرانشهر، ملیک الشوعرای بهار، ایبراهیم پورداوود، سئیید ریضا میرزاده عئشقی، فرروخی یزدی، عاریف قزوینی، ذبیح بئهروز، صادیق هیدایت، دوکتور ماحمود افشار، موحممد علی فوروغی، سولئیمان میرزا ایسکندری، داور، تئیمور تاش، اردشیر جی[۲۶]

آوروپالی‌لار

سئردئنیس رایت، جان مئلکوم، کنت گوبینو،ائرنئست رئنان [۲۶]

آزربايجان تورکلری‌ایله دوشمان‌چی‌لیق

ایران‌دا تورک‌لرله دوشنمان‌چی‌لیق تاریخ سینیرلاریندا قالخیب افسانه و اوسطوره‌ایله باغلی‌دیر. فئردوسی‌نین شاهنامه‌سی‌نین کوکو ایران‌لی‌لارلا توران‌لی‌لار دوشمان‌چی‌لیغی اوستونده قویولوب. یانلیش یولا گئتمه‌یی گوسترمک اوچون "ره به ترکستان بردن" تورکوستانا یول گئتمک کیمی مثل ایفاده اوْلونور. حاق یئمک و زور دئمک اوچون "ترکتازی" قاورامیندان فایدالانیلیر.[۳۹]

بعضی‌لری بونون اوچون ریضاخان‌ین قاجارلار حوکومتی‌له دوشمان‌چیلیغین دلیل گتیریرلر. آیری باخیش‌لا بۇ دوشمان‌چی‌لیغین سببین باش آچماق اوچون آذربایجاننین اینقیلابی مشروطه و شئیخ محممد خیابانی قیامینا دیققت یئتیرمک لازیم‌دیر. بون‌لار وثوق‌الدوله‌نین 1919 قراردادی علئیهینه‌ایدی. او زامان آذربایجان آوروپا یولوندا اوْلدوغو اوچون ان آییق جاماعاتا صاحیب ایدی، بۇ اعتیراض‌لار باعیث اوْلدو تا تورک‌لردن نیفرت، اینگیلیس‌لی‌لر و اونون قوللوق‌چولاری‌نین آراسیندا چوخالسین و ایران اوچون تعریف‌له‌نن یئنی هوویت‌اوچون ان بویوک دوشمان کیمی تعریف اوْلونا. بۇ مساله مسیحیت – ایسلام ساواشی‌له‌ده اوست – اوسته دوشوردو [۲].

ریضاخان ایش اوستونه گلیب خفیقان ایل‌لرده آذربایجان خالقی اوز دوغما دیلی و کولتورل حاق‌لاردان محروم ائدیلدی. اونو وارلیغی و باجاریغی اوز ساغلام تکامول یولونو تاپمادان تاپدالانیب آرادان چیخاریلدی و اونون ان یاخشی اینسانی خیصلت لری دانیلیب مسخره‌یه قویولدو.[۴۰]

1945 ایلینده آذربایجان ایشغال اوْلوناندان سوْنرا پهلوی رژیمی آذربایجان‌دا کیتاب یاندیرما مراسیمینه کئچدی. بوتون تۆرکجه یازیلان کیتاب‌لار مضمونونا باخمایاراق توپلانیب یاندیریلدی، تۆرکجه یازارلار و شاعیرلر محبسه سالینیب و یا سورگونه یوللاندیلار. بۇ اییلردن آذربایجان‌دا "دیره‌نیش ادبییاتی" یاراندی.[۴۱]

جلال آل احمد ایران‌دا گئدن تورک دیلیله دوشمانچیلیغی بئله توصیف ائدیر:

"... آما حاقلاری یوخدور اوز آنادیللرینده اینجه‌صنعت، کولتور، مطبوعات و ایلگی‌لی آراجلاردا و توپلومسال خدماتدا ایشله‌ده‌لر. مجبوردورلا فارسجادان فایدالانالار. یانی اوخوللاردا، رادیودا، تلویزیوندا و مطبوعاتدا و دولتله نامه‌لشمه‌ده آنادیللری‌نین ایشلنمه‌سی قاداغادیر. ..... و ایندی 40 ایلدن چوخدور ایران حکومتلری‌نین بوتون چالیشمالاری تورک دیلینین محو ائتمه‌گینده‌دیر، آرتیق محو ائتمکدن باشقا اونو آذری آدلاندیریرلار، تحمیلی دیل سانیرلار....[۴۲][۴۳]

2006 اینجی ایلده جوما گونو مای آیینین 12-سی‌نده "ایران" قزئتی اوشاق‌لار صحیفه‌سینده "نه ائدک کی بوجوک‌لر بیزی بوجوک‌ائتمه‌سین‌لر؟" مقاله‌سینده بوجوک‌لرله موباریزه اوچون 8 یول اوشاق‌لارا اویره‌دیلمیش‌دی و یوللاری کاریکاتورلا تصویره چکیلمیشدی. کاریکاتورلارین بیرینده، اوشاق بیر بوجوک‌له دانیشیر و بوجوک اوشاغین دیلین آنلامیر و تۆرکجه‌ده دئییر کی "نمنه". بۇ آددیم ایران‌دا یاشایان تورک‌لره آچیق ایهانت اولاراق تورک‌لر طرفیندن بویوک اعتیراض آکسیالاری‌لا جاواب‌لاندی.[۳۹][۴۴]

آریایی راسیسم چالیشیر ایران‌دا یاشایان تورک‌لرین دیلین آیری-آیری دیل حیساب ائتسین، عئینی زامان‌دا گیلکی، مازنی، لری و باشقا دیل‌لری فارس دیلی کیمی تقدیم ائتمه‌یه چالیشیر. بۇ باخیش‌نان چالیشینیر کی همدان، قزوین، ساوه، تئهران، ایسفاهان، شیراز و... تورک‌لرین دیلین بیر-بیریندن آیری گوسترسین. اورنک اوچون اونلار قشقایی دیلی، سونقوری دیلی، افشاری دیلی و یا زنجان تۆرکجه‌سی، همدان تۆرکجه‌سی و... یانلیش آدلاندیرمالاردان فایدالانیرلار. بۇ آدلاندیرمالار سیاسی یوندن پروبلئملی و ایستیعماری مضمون‌لودور.[۴۵]

بیرده باخ

آیریجا باخین

قایناقلار

  1. مشروطیت، پان‌فارسیسم و احزاب سیاسی
  2. ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ بررسی تحلیلی پان فارسیسم با عنوان جعلی پان ایرانیسم
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ در معانی "پان فارسیسم"، "پان ایرانیسم" و "ایران" – مئهران باهارلی
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ نقشِ ایدئولوژی درجنبش ملی – ف – علاءالدین
  5. مبانی پانگرایی در ایران
  6. منطق نمک و اشتباه استراتژیک شوونیزم فارس اوختای تورک اوغلو
  7. ایجاد سوالهایی در مورد بقدرت رسیدن فارسها در ایران- بیزیم یول
  8. هفته نامه طرح نو و قرن 21 – آتامان مرندلی
  9. ماهنامه ای برای فاشیست ها، راه وطن- آیدین سهند
  10. مافیای رسانه ای پان فارسیسم – سهند آیدین (دانشجوی دانشگاه تربیت مدرس)
  11. مانقورتیسم ؛ پرخاش به خویشتن و خودزنی هویتی، ارمغان فارسیزاسیون ایرانی – م. او. تورال
  12. بحرین آری، دریاچه ارومیه نه- سهند آیدین
  13. دستگاه پان فارسیسم در ایران- اوزان سایین قالالی
  14. زیر سوال رفتن همزمان تقدس چپ وتقدس پان-فارسیسم- سعید عماری
  15. پان فارسیستها و "ژنتیـــک" نقدی بر فرضیهء مازیار اشرفیان بناب یازار: حسن سولدوزلو
  16. پان فارسیسم وطنی! – ایلدریم احمدزاده
  17. فرهنگ توسعه، روح جمعی و پان فارسیسم
  18. پان ایرانیسم، پان فارسیسم یوخسا خولیاچیلیق راسیسم؟ ایشیق سؤنمز 04.07.2006
  19. What is Pan-Farsism?
  20. Hanan Habibzai: Dirty Politics behind Iran’s ban on fuel trucks
  21. Iran: Azeri to Be Declared as Official Language – or Secession of South Azerbaijan Dr. Muhammad Shamsaddin Megalommatis
  22. Increase in the number of Iranian migrants a serious threat to Azerbaijan
  23. London: Protest against Execustions in western Balochistan and Ahwaz
  24. مشروطیت، پان‌فارسیسم و واشنگتن پریزم / فرید پویا
  25. ایران از آن همه ایرانیان است!
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ ۲۶٫۳ ۲۶٫۴ ۲۶٫۵ ۲۶٫۶ ۲۶٫۷ ۲۶٫۸ دوکتور جاواد هئیت، ناسیونالیسم و باستان‌گرایی در ایران
  27. نام و مرزهاى آذربایجان، نوشته: دکترجوادهیئت، نشریه "وارلیق"ـــسال پانزدهم، شماره پائیز ١٣٧٢ تهران، ترجمه از ترکىآذربایجانى: دکترعلى قره‌جه‌لو
  28. Iran and the challenge of diversity: Islamic fundamentalism, Aryanist racism, and democratic struggles
  29. WHY “SOUTH AZERBAIJAN” MATTERS, Saleh Kamrani, Turkish Policy Quarterly, P 148
  30. تحول ناسیونالیسم در ایران از 1320 تا 1332، داریوش قمری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، 1376
  31. فارس مدنیت راسیست‌لری نین "آرامگاه" حئکایه‌لری، ایشیق سونمز
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ ۳۲٫۳ ۳۲٫۴ ایران بین دو انقلاب از مشروطه تا انقلاب اسلامی، یرواند آبراهامیان، مترجمان کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، دکتر محسن مدیر شانه‌چی، نشر مرکز چاپ دوم 1378 ص 111
  33. م. افشار، نخستین آرزوی ما: وحدت ملی ایرانیان، آینده، 1 (خرداد 1304) 6-5 ایده‌آل" یا مطلوب اجتماعی ما حفظ و تکمیل وحدت ملی ایران است..... ایده‌آل وحدت ملی بود که باعث تشکیل امپراطوری و ملت بزرگ آلمان گردید، این مطلوب ود که سبب تاسیس سلطنت جدید ایطالیا شد، این ایده‌آل بود که صربستان کوچک را به نام یوگواسلاوی (اسلاو جنوبی) مملکتی بزرگ نمود، این مطلوب ملی بود که لهستان تقسیم شده میان سه دولت معظم را باز مملکتی واحد و مستقل ساخت، به واسطه این ایده‌آل بود که دولت رومانستان در آتش جنگ داخل گردید و کامیاب بیرون آمد. خلاصه این قوه بزرگ معنوی و اخلاقی بود که به ترکهای شکست خورده روحی تازه دمید و آنها را به فتوحات و افتخاراتی که همه شنیده‌اند رهبری کرد... مقصود ما از وحدت ملی ایران وحدت سیاسی، اخلاقی و اجتماعی مردمی است که در حدود امروز مملکت ایران اقامت دارند. این بیان شامل دو مفهوم دیگر است که عبارت از حفظ استقلال سیاسی و تمامیت ارضی ایران باشد. اما منظور از کامل کردن وحدت ملی این است که در تمام مملکت زبان فارسی عمومیت یابد، اختلافات محلی از حیث لباس، اخلاق و غیره محو شود، و ملوک‌الطوایفی کاملا از میان برود. کرد و لر و قشقایی و عرب و ترک و ترکمن و غیره باهم فرقی نداشته، هریک به لباسی ملبس و به زبانی متکلم نباشند.... به عقیده ما تا در ایران وحدت ملی از حیث زبان، اخلاق، لباس و غیره حاصل نشود هر لحظه برای استقلال سیاسی و تمامیت ارضی ما احتمال خطر می‌باشد. اگر ما نتوانیم همه نواحی و طوایف مختلفی را که در ایران سکنی دارند یک نواخت کنیم، یعنی همه را به تمام معنی ایرانی نماییم، آینده تاریکی در جلو ماست. آنها که به تاریخ ایران علاقه دارند، آنها که به زبان فارسی و ادبیات آن تعلق خاطر دارند، آنها که به مذهب شیعه علاقه‌مند هستند باید بدانند که اگر رشته وحدت این مملکت از هم گسیخته شود هیچ باق نخواهد ماند. پس همه باید یکدل و یک صدا بخواهیم و کوشش کنیم که زبان فارسی در تمام نقاط ایران عمومیت پیدا کند و بتدریج جای زبانهای بیگانه را بگیرد. این کار میسر نیم‌شود مگر به وسیله مدارس ابتدایی در همه جا، وضع قانون تعلیم عمومی اجباری و مجانی و فراهم آوردن وسایل اجرای آن، تدریس زبان فارسی و تاریخ ایران در تمام مملکت چاره اصلی و قطعی است ولی بعضی طرق دیگر هم که در درجه دوم اهمیت هستند به خاطر ما می‌رسد که در شماره های آینده شرح خواهیم داد. مثلا باید به وسیله ساختن راههای آهن روباط سریع و ارزان میان نقاط مختلف مملکت دائر نمود تا مردم شمال و جنوب، مشرق و مغرب بیشتر به ص 129 (113) هم آمیخته شوند، باید هزارها کتاب و رساله دل‌نشین کم بها به زبان فارسی در تمام مملکت بخصوص آذربایجان و خوزستان منتشر نمود. باید کم‌کم وسیله انتشار روزنامه‌های کوچک ارزنان قیمت محلی به زبان ملی در نقاط دوردست مملکت فراهم آورد. تمام اینها محتاج به کمک دولت است و باید از روی نقشه منظمی باشد. می‌توان بعضی ایلات فارسی زبان را به نواحی بیگانه زبان فرستادد و در آنجا ده نشین کرد و در عوض ایلات بیگانه زبان آن نقاط را به جای آنها به نواحی فارسی زبان کوچ داد و ساکن نمود. اسامی جغرافیایی را که به زبان‌های خارجی و یادگا تخت و تاز چنگیز و تیمور است باید به اسامی فارسی تبدیل کرد
  34. م. افشار، مسئله ملیت و وحدت ملی ایران، آینده 2 (آبان 1305)
  35. ظهور باستان‌گرایی آریایی در قرن نوزدهم و گسترش آن در دوره پهلوی ارتباط تنگاتنگی با هدف‌های استعماری بریتانیا در هند و ایران داشته است. سیاستگزاران بریتانیا به منظور توجیه سلطه و حضور خود در هندوستان و ایران و خاصه در عرصه‌های اقتصادی، سیاسی و مالا تاسیس و تقویت امپراطوری جهانی، در ترویج اندیشه وحدت نژادی ایرانیان، هندیان و اروپاییان با عنوان "نژاد آریایی" یا "هند اروپایی" اهتمام می‌ورزیدند مگر در دوران تفوق بریتانیا بر جهان و تحمیل سلطه خود بر ایران و هندوستان پذیرش این سلطه ناگوار را گوارا نماید و چهره ناخوشایند استعمار را در ورای "طرح و منشا واحد نژادی" پنهان کنند. موج باستانگرایی آریایی در ایران و تمرکز مطالعات تاریخی بر روی دو هزار و پانصد سال تاریخ شاهنشاهی (از هخامنشیان به بعد)، هم تمدن چهار هزار ساله پیش هخامنشیان را به بوته فراموشی می سپرد و هم به مثاله جریانی بود در برابر مذهب و انکار چهارده قرن حضور در ایران
  36. تهمتهای ناروا و ناجوانمردانه، دکتر جواد هیئت، نوید آذربایجان، شماره 137، اسفند 1379، ص 8
  37. اینجا جمهوری اسلامی است، جوابیه‌ای بر مقاله "اینجا ایران است"
  38. نشر اکاذیب در روزنامه شرق
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ ریشه های ترک ستیزی در ایران، ماشااله رزمی، دوشنبه 12 تیر 1385
  40. آذربایجاندا ملی ستم حقنده، م.ع.یاشا، وارلیق درگی‌سی، بیرینجی سای، اردیبهشت 1385
  41. با ادبیات معاصر آذربایجان، دکتر صدیق و هویت آذربایجان، اثر مهندس امید نیایش، انتشارات زوفا، 1381، ISBN 964-7229-20-8
  42. در خدمت و خیانت روشنفکران، جلال آل احمد، به نقل از مجله وارلیق، بهار سال 1368، شماره 72، ص9-27
  43. فارسجا متن: .... اما به این زبان مادری حق ندارند در قلمرو هنر، فرهنگ، مطبوعات و ابزار ارتباط و خدمات اجتماعی سخن بگویند. ناچارند زبان فارسی به کار برند. یعنی در مدارس، رادیو، تلویزیون و مطبوعات در نامه‌نگاری‌های دولت به کاربردن زبان مادری ایشان ممنوع است. از اوایل قرن هجری به بعد حکومت تهران برای یکدست کردن مردم سراسر مملکت نه تنها کوشا بود.... و اکنون چهل و چند سالی است که تمام کوشش حکومتهای ایران نه تنها بر محو کردن زبان ترکی است بلکه آن را آذری نامیدند، زبان تحمیلی نامیدند....
  44. توهين و تحقير ترک هاي ايران، توهين به همه ايراني هاست
  45. زبان روستانشينان همدان، مهران بهاری 2003