یاغیش کؤلگهسی
یاغؽش کؤلگهسی (اینگلیسجه: Rain shadow)داغلؽق اراضینین آرخاسؽندا، اۆستونلوک تشکیل ائدن کۆلکلردن اۇزاقلاشان طرفده، کۆلکلی طرف کیمی تانؽنان، یاغؽش میقدارؽنین اهمییتلی درجهده آزالدؽغی بیر ساحهدیر.
دریا و بؤیوک گوللرین سطحیندن بوخارلانان نم، حاکیم ساحل یئللرینین واسطهسیایله داها قورو و ایستی ایچری بؤلگهلره ساری آپاریلیر. بو نملی هاوا اوجالیقلارا یئتنده، داغین یئشیل (شیب) طرفیایله یوخاری قالخیر، گئنیشلنیر، سویویور و نملیگی سیخیشیب یاغیش حالینا چئوریلیر. اگر داغلار چوخ اوجا و گئنیش اولسالار، نملیکلرین چوخو داغین یاغیش دَین طرفینده (Windward side) یاغیش اولاراق تؤکولور و قیرخا چاتمامیش هاوا نمینی ایتیرمیش اولور. داغدان آشاغی ائئن هاوا، تضییق آلتیندا قیزیر و «فئن» (Foehn) یئللرینی یارادیر کی بو یئللری داغین دالی طرفینده (Leeward side) قورو بیر «سایه» بؤلگهسی عمله گتیریر. بو بؤلگهلر آدتن تیکانلی کوللوکلر، قورو چؤللرو یا صحرالاردان عیبارت اولور. بو وضعیت اونا گؤره یارانیب کی، ایستی و نملی هاوا اوجالیقلارین واسطهسیایله (Orographic lifting) داغین زیروهسینه قالخیر. اوجالیق آرتدیقجا، هاوا تضییقی آزالیر و آدیاباتیک سویوما باش وئریر؛ هاوا اؤز «آدیاباتیک شبنَم نقطهسینه» چاتیر. بو مرحلهده رطوبت سیخیشیب یاغیش اولاراق داغین اوست و یاغیش دَین طرفینه تؤکولور. هاوا داغین دالی طرفیندن آشاغی ائننده، آرتیق نمینی ایتیرمیش اولور. داغدان ائنن هاوا، آدیاباتیک سیخیشما نتیجهسینده (فئن یئللری کیمی) ایستیلشیر و داها چوخ نم جذب ائدهرک، آشاغیدا قوراق بیر بؤلگه یارادیر.
دنیز و بؤیوک گؤللرین سطحیندن بوخارلانان نَم، حاکیم ساحیل یئللرینین واسطهسیایله داها قورو و ایستی ایچری بؤلگهلره ساری آپاریلیر. بو نَملی هاوا اوجالیقلارا یئتنده، داغین یئشیل طرفیایله یوخاری قالخیر، گئنیشلنیر، سویویور و نَملیگی سیخیشیب یاغیش حالینا چئوریلیر. اَگر داغلار چوخ اوجا و گئنیش اولسالار، نملیکلرین چوخو داغین یاغیش دَین طرفینده یاغیش اولاراق تؤکولور و زیروهیه چاتمامیش هاوا نَمینی ایتیرمیش اولور. داغدان آشاغی اَئن هاوا، تضییق آلتیندا قیزیر و «فئن یئللرینی(ایستی یئل) یارادیر کی بو یئللری داغین دالی طرفینده قورو بیر کؤلگه بؤلگهسی عمله گتیریر. بو بؤلگهلر آدتن تیکانلی کوللوکلر، قورو چؤللر و یا صحرالاردان عیبارت اولور. بو وضعیت اونا گؤره یارانیب کی، ایستی و نَملی هاوا اوجالیقلارین واسطهسیایله داغین زیروهسینه قالخیر. اوجالیق آرتدیقجا، هاوا تضییقی آزالیر و آدیاباتیک سویوما باش وئریر؛ هاوا اؤز «آدیاباتیک شَبنَم نقطهسینه» چاتیر. بو مرحلهده رطوبت سیخیشیب یاغیش اولاراق داغین اوست و یاغیش دَین طرفینه تؤکولور. هاوا داغین دالی طرفیندن آشاغی اَئننده، آرتیق نَمینی ایتیرمیش اولور. داغدان اَئنن هاوا، آدیاباتیک سیخیشما نتیجهسینده (فئن یئللری کیمی) ایستیلشیر و داها چوخ نَم جذب ائدهرک، آشاغیدا قوراق بیر بؤلگه یارادیر.[۱]
قایناقلار
[دَییشدیر]- ↑ Whiteman, C. David (2000). Mountain Meteorology: Fundamentals and Applications. Oxford University Press. ISBN 0-19-513271-8.