دوغال چئوره

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
خزر دنیزی

دوغال چئوره یا دا اطراف موحیط ـ (فارسجا: محیط زیست) اینسانلاری احاطه اد‌ن، اوْنلارلا قارشی‌لیق‌لی علاقه‌ده اوْلان گونش شوالاری، سو، تورپاق، هاوا و جانلیلار، آنتروپوگن ماده‌لر، اشیالار و قورغولار نظرده توتولور. اینسان اؤزو ده اطراف موحیطین آیریلماز و چوْخ گۆج‌لو تأثیره مالیک اوْلان حیصّه ‌سی‌دیر.

عالیملر اطراف موحیطی طبیعی موحیط و صونعی موحیط اوْلاراق ایکی حیصّه ‌یه آییرمیشلار. اینسانلارین همیشه وابسته اوْلدوقلاری موحیط طبیعی‌دیر. صونعی موحیط ایسه جمعیتین اینکیشافی ایله الاقدر اینسانلارین فعالیّتی نتیجه‌سینده یارادیلمیش‌دیر.

مۆعاصیر بیلیمین کومیی ایله یارادیلمیش ینی چوخسای‌لی بیتکی و حئیوان تۆره لری، صونعی دریالار، گؤللر، قوروقلار و س. صونعی موحیطین اوْبیکلری‌دیر.

آرتیق ۲۰-جی عصرین اوْرتالارین‌دا اکولوژی بحران اؤزونو بیل‌دیرمه‌یه باشلادی. بۇ دؤورو، اطراف موحیطین نظارت‌سیز ایستیسمارینین گت-گده آرتماسی دؤورو کیمی قیمتله‌ن‌دیرمک اوْلار.

اطراف موحیطین مونیتورینقی[دَییشدیر]

اطراف موحیطین مونیتورینقی — طبیعی و آنتروپوگن تاثیرلر نتیجه‌سینده اطراف موحیطه یاییلان ضررلی قاز، مایع و برک حال‌داکی توللانتیلارا کمیت و کیفیت جهت‌دن نظارتین علمی اساسلارلا حیاتا کچیریلمه‌سی اوْلوب، هاوا، سو، تورپاق موحیطلرینین وضعیتلرینین قیمتلندیریلمه‌سی و پروقنوزلاشدیریلماسی آماچ ایله اوْنلارین کیمیوی ترکیبینی، چیرکله‌نمه درجه‌سینی، رادیواکتیو، هیدروبیولوژی خصوصیتلرینی، فیزیکی خاصه‌لرینی بللی اد‌ن مۆنتظم مۆشاهیده و آراشتیرمالار سیستمین‌دن عبارت‌دیر. [۱]

"اینسان-اطراف موحیط" سیستمی[دَییشدیر]

حیات دؤوره‌سین‌ده اینسان و اطراف موحیط دایم حرکت‌ده اوْلان "اینسان-اطراف موحیط" سیستمی تشکیل ادیر. بئله بیر سیستم داخیلین‌ده اوْلان اینسان هر زامان مینیموم ایکی اساس مثلاًی حل اتمه‌لی اوْلور:

  • اؤزونون ییئجئکیا، سویا و هاوایا اوْلان تلباتینی تامین ادیر؛
  • مسکونلاشما موحیطی و اینسانلار طرفین‌دن اؤزونه قارشی نقاتیو تسیرلردن قورونما سیستمی یارادیر و ایستیفاده ادیر.

اطراف موحیطه خاص اوْلان نقاتیو تاثیرلر دونیا دوردوقجا مؤوجوددور. بیوسفرده طبیعی نقاتیو تسیرلرین منبعی ایقلیمین دییشمه‌سی، توفانلار، زلزه‌لهلر و س.-دیر. حیات اۇغرون‌دا موباریزه اینسانی بۇ تاثیرلردن قورونما واسطه‌لرینی آختاریب-تاپماغا و تکمیللش‌دیرمه‌یه دایم وادار ادیردی. عصرلر اؤتدوکجه یاشاییش مسکه‌نی کیمی اولرین یارادیلماسی، اوْددان و دیگر مدافعه واسطه‌لردن گنیش ایستیفاده اوْلونماسی، ییئجئک حاضیرلانماسین‌دا اۆصول و واسطه‌لرین تکمیللشدیریلمه‌سی اینسانی طبیعی نقاتیو تسیرلردن قوروماقلا یاناشی اطراف موحیطه ده تأثیر ادیردی. عصرلر بویونجا اینسانین یاشام موحیطی دییشیر، دییشمه‌یه‌ن نقاتیو تسیرلرین نؤعو و سوییه‌لری ایدی. ۲۰-جی عصرده یر اۆزون‌ده بیوسفرین یۆکسک چیرکله‌نمه‌سی زونالاری یاران‌دی، بۇ ایسه، اؤز نؤوبه‌سین‌ده قیسمه‌ن و حتی تام بؤلگه تنززوله سبب اوْلدو. بۇ کیمی دییشیک‌لیکلره:

  • یر اهالی‌سی سایینین یۆکسک آرتیم سرعتی (دموقرافیک پارتلاییش) و اوْنون اۇربانیزاسییاسی؛
  • ایستهلاک آرتیمی و انرژی قایناق‌لرینین تمرکوزلشمه‌سی؛
  • صنایع و کند چیفتلیک (مزرعه) اۆرتیم (تولید)ینین گرگین اینکیشافی؛
  • نقلیات واسطه‌لرین‌دن کۆتلوی(توده) ایستیفاده؛
  • حربی مقصدلره و دیگر پروسسلره خرجلرین آرتیمی سبب اوْلدو. [۲]

گالری[دَییشدیر]

ایستینادلار[دَییشدیر]

  1. اطراف موحیطین و طبیعی احتیاطلارین دؤولت مونیتورینقینین آپاریلماسی قایدالاری حاقیندا اساسنامه
  2. تهلوکه‌سیز حیات فعالیّتی علمی اساسلار اۆزرینده قۇرولمالی‌دیر

بیرده باخ[دَییشدیر]

بؤلمه‌:طبیعت بؤلمه‌:اکولوگییا