محمود شبستری

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
پرش به ناوبری پرش به جستجو


شیخ محمود شبستری
کیملیک
بوتون آد سعدالدّین محمود ابن امین‌الدّین عبدالکریم‌ ابن یحیی شبستری
اولوس آذربایجانلی
دوغوم تاریخی 1287 م
دوغوم یئری شبستر، آذربایجان
اؤلوم تاریخی 1320م
اؤلوم یئری شبستر، آذربایجان
قبر شبسترین گولشن فبریستانلیغی
آدلیم‌لیق ندنی "گلشن راز"کیتابی
کیتاب‌لار گلشن راز"، "سعادت نامه" ، "کنز الحقایق"، "حقّ‌الیقین" ، "مرآةالمحقّقین"، "شاهد‌ نامه"


محمود شبستری، (تام آدی:سعدالدّین محمود ابن امین‌الدّین عبدالکریم‌ ابن یحیی شبستری)- آذربايجان عاليمي، فيلوسوف، صوفيزمين ان گؤرکملي نظريه‌چيلريندن اولموشدور.

یاشاییشی[دَییشدیر]

سعدالدّین محمود ابن امین‌الدّین عبدالکریم‌ ابن یحیی شبستری تبريز ياخينليغينداکي شبستر شهرینده 1287-جي ايلده ايلاهياتچي عاييله‌سينده آنادان اولموشدور. ائنسيکلوپئديک ساوادا ماليک اولان محمود شبستری ايلاهيات، فلسفه، آسترونومييا، طیب، فيلولوگييا و باشقا عئلم ساحه‌لرينه دريندن بلد اولموشدور.

شبستری ميصير، حيجاز، سوريه، عراق و باشقا اؤلکه‌لره سياحتلر ائديب، اوراداکي عاليملرله تانيش اولموش و اونلارلا مکتوبلاشميشدير. محمدعلي تربيت‌ين يازديغينا گؤره، شيروانلي سياحلاردان بيري شبستری‌نين کرماندا دا اولدوغونو ايديعا ائدير. او، کرماندا ائولنميش و اورادا اوشاق و نوه‌لري ده قالميشدير. شبستری‌نين نسليندن چيخانلار آراسيندا عئلم و ادبيات خاديملري ده واردي. اونون اوغلو شاعير اولموش و آتاسي‌نين مشهور "گلشن راز" اثرينه شرح يازميشدير.

شبستری قديم يونان فلسفه‌سي، زردوشتي‌ليک، بوتپرست‌ليک، خريستيانليق، طبيعي کي، ايسلام ديني و اونون موختليف ميستيک-فلسفي جريانلاري حاقدا دا درين بيليک صاحيبي ايدي. او، 1320-جي ايلده رحمته قوووشموش و اوز وطنينده، شبسترده‌کي گولشن قبريستانليغيندا موعليمي بهاالدين یعقوب تبريزي‌نين يانيندا دفن اولونموشدور. ايندي ده اونون مزاري زيارتگاهدير. مقبره‌سي تکجه اون دوققوزنجو عصرده اوچ دفعه برپا ائديليب. ايلک اونارما 1850-1851-جي ايللرده حاجي ميرزه آغاسي طرفيندن آپاريلميشدير. مزارين اوزرينه مرمردن خاطيره لؤوحه‌سي وورولموش و اونون اوزرينده بو سؤزلر حک ائديلميشدير:

"بؤيوک شئيخ هيجري تاريخي ايله 720-جي ايلده (1320) 33 ياشيندا بو جيسماني دونيادان ابدي دونيايا کؤچدو".

ايکينجي دفعه برپا ايشلريني 1880-جي ايلده ميرزه حسین خان، اوچونجو دفعه ايسه نيسبتاً سونرالار حسن مقّدم آپارميشدير.

ياراديجيليغي[دَییشدیر]

"آذربايجان فلسفه‌سي تاريخينه داير اوچئرکلر"ده گؤستريلديگي کيمي، شبستری اؤزوندن سونرا زنگين بير ادبي ايرث قويوب گئتميشدير."سعادت‌نامه"، "کنز الحقايق" (حقیقتلر خزينه‌سي)، "حق الیقین في معرفة رب العالمین" (عالمين ياراديجيسيني درک ائتمک اوچون شکسيز حقيقتلر)، "میرآة المحقّقین" (حقيقت آختارانلارين آيناسي) و بير ده دونيا شؤهرتلي "گلشن راز" (سيرّلر گولشني) پوئماسي کيمي اثرلر اونون قلمينه مخصوصدور. بونلاردان باشقا م. تربييت‌ين يازديغينا گؤره، شبستری ايندي‌يه قدر دونيانين کيتاب ساخلانجلاريندا تصادوف اولونماميش "شاهد نامه" آدلي باشقا بير پوئمانين دا مؤليفيدير. او، همچنين عرب ديليندن فارس ديلينه ترجومه ايله مشغول اولموشدور. مشهور فيلوسوف امام غزالي‌نين "منهاج العابدین" (زَوّارلارين يولو) آدلي اثريني فارسجايا محض او چئويرميشدير. شبستری‌نين خوراسان موتفکّيري حسيني سعادتله يازيشمالاري دا بلليدير. بوتون بونلارلا بيرليکده شبستری ياراديجيليغي‌نين آراشديريجيلاري، او جومله‌دن بو خزينه‌نين تانينميش بيليجيسي شايق اسماييلوو "کنزالحقايق "اثري‌نين اونا مخصوص اولماديغيني ايديعا ائديرلر.

شبستری اوزونون ايلک فلسفي اثرلريني نثرله يازميشدير. او يالنيز عؤمرونون سونلاريندا شئعیره موراجيت ائتميشدير. ايلک منظوم اثري (بوندان سونرا او، داها بير منظوم اثر يازيب) بوتون دونيادا شؤهرت تاپميش "گلشن راز" پوئماسيدير. پوئما 1317-1318-جي ايلده يازيليب. اثرين يازيلما تاريخي پوئمانين "کيتابين يازيلما تاريخچه‌سي" آدلي خوصوصي بؤلمه‌ده تصوير اولونوب. 1317-جي ايلين دئکابريندا اونون يانينا او زامانين ان ساوادلي فيلوسوفلاريندان اولان خوراسانلي ميرحسینی سعادتين مکتوبونو گتيرن بير آدام گلير. مکتوبدا خواهيش اولونوردو کي، دؤورون موتفکّيرلريني مشغول ائدن بير سيرا فلسفي مسله‌لره او دا اؤز موناسيبتيني بيلديرسين. همين تاريخچه "گلشن راز"-ين باشلانغيجيندا تصوير اولونور:

هيجري تاريخين 700-جو ايليندن اون يئددي (ايل) کئچيردي.

شوال آييندا گؤزله‌نيلمه‌دن

بير قاصيد مين بير حؤرمت-احتيرام ايله

خوراسان جاماعاتي‌نين يانيندان بيزه گلدي.

اورادا بير مشهور و بؤيوک (شخص) وار

معريفتلري‌نين چوخلوغونا گؤره نور منبعيينه بنزه‌يير

بوتون خوراسان اهلي کيچيکدن بؤيويه قدر

دئييبلر کي، عصرين بوتون (موتفکّيرلريندن) ياخشي

معنا حاقيندا او مکتوب يازيب

معنالاردان باش چيخاران آداما گؤندره بيلر.

اورادا مولاحيظه‌لرده بير چوخ آغيرليقلار وار

"ايشارت" اهلي‌نين چتينليکلريندندير. شئعير يازاراق

او معنالار عالمي‌نين هر بير مسله‌سي حاقدا

قيساجا سواللار گؤندريب. خاهيشله جاواب گؤزله‌يير.

قاصيد بو مکتوبو اوخويان کيمي

بو مسله باره‌ده سؤز-صؤحبت ياييلدي.

حؤرمتلي آداملاردان چوخو اورادا ايدي.

هامي‌نين نظرلري درويشه (يعني، شبستری‌یه) ديکيلدي.

اونلاردان داها تجروبه‌لي اولان بيريسي

بو معنالار حاقدا بيزدن يوز دفعه ائشيتميشدي.

او منه دئدي: جاواب وئر کي

دونياميزين آداملاري فيض‌ياب اولسونلار.

شبستری اوّلجه همين سواللارا اؤزونون اولکي اثرلرينده توخوندوغونو بيلديرمکله جاواب يازماقدان ايمتيناع ائدير. سونرا ايسه ش. اسماييلووون يازديغينا گؤره، موعليمي امين‌الدين تبريزي‌نين مصلحتينه قولاق آساراق، خوراسان عاليمي‌نين سواللارينا منظوم جاواب يازماق قرارينا گلير. بير مودّتدن سونرا اونا يئنيدن موراجيعت اولونور. يالنيز بوندان سونرا شبستری شئيخ حسینی‌نين سواللارينا جاواب وئرير. بو جاوابلار بداهه‌تن وئريلديگيندن قيسا و کونکرئتدير:

من اونا دئديم کي، بونا احتيياج يوخدور

جونکي بو حاقدا (اؤز) اثرلريمده دفعه‌لرله يازميشام.

سؤيله‌دي کي، دوزدور، آنجاق ائديلن سورغولارلا باغلي

سندن آرزو ائتديگيميز پوئماني گؤزله‌ييريک.

بو ايصرارلي خواهيشلردن سونرا من

مکتوبا قيسا جاوابلار يازماغا باشلاديم.

بو سوزلريمي نجيب اينسانلارين حوضوروندا

دوشونمه‌دن و تکرارلامادان سويله‌ديم.

بئله‌ليکله، سواللارا جاوابيمي

بير-بير يازديم.

قاصيد مکتوبا جاوابلاريمي آلاندان سونرا

ميننتدارليق ائده-ائده گلديگي يوللا دا گئري قاييتدي.

حسیني سعادتي‌نين سواللاري 22 بئيتدن عيبارت ايدي. شبستری بونلارا 49 بئيتله جاواب يازير. بونلاردان 35 بئيتي بيلاواسيطه جاوابلاردان، قالانلاري ايسه مکتوبون گيريشي و نتيجه‌سيندن عيبارت ايدي. بير مودّت سونرا شئيخ حسيني يئنيدن بير سيرا سواللار گؤندرير. همين سواللار شبستری‌نين جاواب مکتوبونو اوخويارکن يارانميشدي. بو دفعه مودريک صنعتکار هر ايکي مکتوبداکي سواللاري 15 مؤوضويا بؤلوب "گلشن راز" آدلي پوئماسيني قلمه آلير:

گلن دفعه عزيز اوستاديم

منه دئدي: مکتوبا سؤيله‌ديگين

باشقا فيکيرلري ده علاوه ائله و ايضاح وئر،

عئلمين گوجو ايله بونلارا عياني‌ليک بخش ائله.

او واخت منيم گئجه‌م-گوندوزوم يوخ ايدي کي،

بو ايشه حضّ و هوسله گيريشيم

همين وضعيتيمي سؤزله ايفاده ائله‌مک مومکونسوزدور.

آنجاق بيلنلر بيلير کي، بو نه وضعيتدير.

آنجاق من خئييرخاهيمين سؤزلرينه عمل ائتديم

دينين خواهيشيني ردّ ائتمه‌ديم

آنجاق سيرلرين داها جوخ آيدينلاشماسي اوچون

من اوز بلاغتيمه گوج وئرديم

بونلارين هاميسيني بير نئچه ساعاتدا سؤيله‌ديم.

کؤنلوم آللاهدان بو مکتوبا آد ديلرکن

جاواب گلدي کي، بو،-بيزيم گولشنيميزدير.

بو، شبستری‌نين ايلک منظوم اثري اولدوغوندان او بورادا فلسفي فيکيرلري منظوم فورمادا ايفاده ائتمکده چتينليک چکديگيني ده سؤيله‌يير. بو پروسئس اونون فيکرينجه، درياني بير قابا يئرلشديرمک کيمي بير شئيدير. 1426-جي ايلده "گلشن راز" آذربايجان شاعيري شيرازي طرفيندن آنا ديليميزه-آذربايجان تورکجه‌سينه جئوريلير. 1944-جو ايلده ايسه عبدالباقي گولپينارلي اثري عثمانلي تورکجه‌سينه ترجومه ائدير. اون دوققوزنجو عصردن باشلاياراق، پوئما موختليف موليفلر طرفيندن بير جوخ آوروپا ديللرينه جئوريلير و دفعه‌لرله درج اولونور. اثر يارانديغي گوندن بوتون شرقين صوفيلري آراسيندا بؤيوک رغبتله قارشيلانير. شبستری‌نين فلسفه‌سينه داير کيتابيندا شايق ايسماييلوو اون دؤرد-اون سککيزینجی عصرلر آراسيندا همين اثره فارس ديلينده شرح يازميش 18 مؤليفين آديني چکير.همين شرحلر آراسيندا آذربايجان فيلوسوفو شمس الدين لاهيجي‌نين 1472-جي ايلده يازديغي "مفاتیح الاعجاز" ("مؤعجوزه‌لرين آچاري") اثري بيزيم گونلره قدر اؤز پوپوليارليغيني ايتيرمه‌ميشدير. 1319-1320-جي ايلده شبستری اؤزونون ايکينجي منظوم فلسفي اثري اولان "سعادت‌نامه"ني قلمه آلير. بو، حجمجه اوّلکي پوئمادان داها ايري اولوب، اوچ مين بئيتدن عيبارت ايدي. اثر هر بيري فصيل و پاراقرافلاردان عيبارت سککيز حيصه‌يه بؤلونموشدو. شبستری "سعادت‌نامه"ده فلسفي دوشونجه‌لريندن باشقا اؤز حيات و فعاليتي، سياحتلري حاقدا معلوماتلار وئرير، اؤز موعليملري و سئويملي کيتابلاري حاقدا سؤز آچير.

شبستری‌نين ياراديجيليغي آذربايجانين اورتا عصرلر فلسفه‌سي تاريخينده موهوم يئر توتور. اونون اثرلري آوروپا و آسیانين بير چوخ اؤلکه‌لرينده نشر اولونموشدور. صوفي فلسفه‌سي‌نين داوامچيلاري اونو بو ساحه‌ده بؤيوک بير نوفوذ صاحيبي بيلير و اوز مولاحيظه‌لرينده تئز-تئز شبستری ايرثينه ايستيناد ائديرلر .

شیخ محمود شبستری بقعه‌سی

قایناق[دَییشدیر]

آذربایجان تورکجه‌سی ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mahmud Şəbüstəri»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (1398 تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).