دول قصبهسی
| بیلگیلر | |
|---|---|
| اؤلکه |  ایران |
| اوستان | غربی آذربایجان |
| بؤلگه | اورمیه |
| بؤلوم | مرکزی |
| قصبهنین مرکزی | دول دیزهسی |
| یارادیلمیش ایلی | ۱۹۸۷-جی ایل |
| اهلی | ۷،۴۸۷ نفر |
| کند ساییسی | ۲۴ |
دول قصبهسی اورمیه بؤلگهسینین، مرکزی بؤلومونون جنوب شرق حیصهسینده یئرلشیر.
تاریخ
[دَییشدیر]دول ماحالی XIV-XIX یوز ایللیکلرده انظباطی ناحیه. ۱۷۲۵-جی ایلینده آذربایجانین، عثمانلیلار طرفیندن اشغالیندان سونرا تبریز ایالتینین، اورمیه لیواسینا باغلی بیر ماحال اولموشدور.[۱][۲] دول ماحالیندا افشارلارین گوندوزلو اویماغی بینه باغلامیشدیر. دول ماحالی قاشقا گدیکدن خان طُووزا قدردیر. اوزونلوغو تخمیناً ۵ آغاجدیر. تاریخ کیتابیندا یازیلیر: دول ماحالی اورمیه گؤلونون ساحیلینده یئرلشیر. کیچیک اولماسینا باخمایاراق چوخ آباددیر. دول غرب طرفدن کورد، ماه داغلاری، قوزئیدن باراندوز ماحالی ایله قونشو ایدی. دول ماحالیندا اورمیه گؤلو ساحیلیندن کوللی میقداردا دوز الده اولونوردو. ماحالین کندلری اساساً اونون مرکزینده اوزانان باغ-باغاتلی زیره (زئیوه؟) و نازناز درهلری بویونجا یئرلشیر. همین کندلرین بیرینده صمدلیده ماحالین بَیلری یاشاییردی. دول تابعلیگینده رشکی (رشکان)، سولطانآوا، پیرعلی، کامانا، نیزآوا، نارا (ناری)، اوغول داش آغیل، بیرینجی کنعان، ایکینجی کنعان، بردهخوش، نازلی، پاپاز، زئیوه، جارآوا، شیطانآوا، سامورتا، خیدیرآوا، دؤله، دربند، تالاوا، جولبر، بالیستان، خان طُووز و تزهکند کندلری وار. XVII یوز ایللیکده صفوی چاغیندا اورمیه حاکیمی کلبعلی خان قاسیملی افشار دول ماحالینی افشارلارین گوندوزلو (قاراوغلو) اویماغینا وئرمیشدی. گوندوزلو اویماغی اورادا کند سالیب، آرخ چکیب، آغاج اکمیشدی.
تاریخی عابیدهلر
[دَییشدیر]
- شئیطانآوا قالاسی: شئیطانآوا کندی کئچمیشده بؤیوک بیر قالایا مالیکایمیش. حاضیردا بو قالانین خارابالیقلاری قالیر. افشار خانلاری طرفیندن تیکیلن بو قالا سولدوز و باراندوز دوزنلیکلرینین سرحدینده یئرلشهرک اورمیه شهریندن ۴۴٫۵ کیلومتر جنوب شرقدهدیر. استراتژیک اؤنمه صاحیب اولان بو قالا بؤلگهده تهلوکهسیزلیگین تأمین ائدیلمهسی و اورمیه ایله سولدوز آراسینداکی علاقهلرین سرحدده یاشایان شرارت تؤرهدن بویلار طرفیندن کسیلممهسی اوچون انشاء ائدیلمیشدیر. دول ماحالینین حاکیملریندن بیری نجفقولوخان افشار (۱۳-جو هیجری عصر) زامانیندا حاج علیارخان گوندوزلو اولموشدور.[۳] دوللو مصطفی بو قالانین آدینی اؤز شعرینده دول قالاسی اولاراق چکهرهک دئییر:
 |
بیزیم دینه گلن چوخ چکر جفا، بهشت اعلادا او سورر صفا، رسولون بشیری آدی مصطفی، آختارسان گلین دول قالاسینا[۴] |  |
- داشآغیل حامامی: بو حامام قاجار دؤنمینده کندین کهریزلری ایله بیرلیکده دول ماحالینین مالیکی و اورمیه شهرینین بؤیوک خانلاریندان آقاخان امیر تومان طرفیندن تیکیلمیشدیر. حامامین اکستریئری (خاریجی گؤرونوشو) ساده اولاراق؛ داخیلی حیصهسی سربینه و ایستیخانا آدلی ایکی بؤلومدن تشکیل اولونوب کی هر ایکی بؤلوم قوسواری طاق کیمی قالین دیوارلار اوزهرینده قورولموشدور.[۵]
- اوشاقلار قبریستانلیغی: داشآغیل کندینین ۱۰۰ مترلیگینده اورمیه - نقده یولونون ساغ یانیندا؛ اوشاقلار قبریستانلیغی آدیندا بیر قدیم قبریستانلیق یئرلشیر. بو قبریستانین بئله آدلانماسینین سببی محض مشروطهچیلیک حرکاتی و جیلولوق زامانیندا کوردلر، ائرمنیلر و آیسورلار طرفیندن بوردا قتله یئتیریلمیش اوشاق و قادینلارین بوردا دفن ائدیلمهسیدیر. ائلهجه ده عثمانلی قوشونونون ۴-جو آلاییایلا جیلولار آراسیندا داشآغیل کندینین یاخینلغیندا باش گؤسترن ساواش نتیجهسینده چوخلو سایدا عثمانلی عسکری هلاک اولاراق بو قبریستانلیقدا دفن ائدیلمیشدیر.[۶]
- آشاغی کرگن قبریستانلیغی: بو قبریستانلیق آشاغی کرگن کندیندن بیر قدر آشاغیدا؛ اورمیه گؤلونون ساحیلینده یئرلشیر. سون دؤرد اون ایللیکده گؤل سویونون طغیان ائتمهسی ایله و ساحیل حاصارینین دالغالارلا ییخیلماسیایلا قبریستانلیغین تپهیه بنزهیهن بیر بؤلومونون بللی اولدوغونا سبب اولموشدور. بو تپهیه بنزر قابارتینین بلیرگین اؤزهللیکلریندن اوچ موختلیف دؤنمه عائید اولان قبرین قاتواری شکیلده (قات قات) بیربیرینین اوزهرینده یئرلشمهسیدیر.[۷]
- ایماملار اوجاغی: بالیستان کندینین جنوبوندا و ایماملار داغینین اوستونده یئرلشیر. اهالینین دئدیکلرینه گؤره بورا ایکی ایمامزادهنین دفن اولوندوغو یئردیر و یئرلی اینسانلار طرفیندن زیارتگاها چئویریلهرهک کئچمیشدن ایندییه قدر بو زیارتگاها حرمت ائدیلیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی ایماملار داغی دا آدینی بو زیارتگاهدان آلمیشدیر.[۸]
جغرافیا
[دَییشدیر]دول قصبهسی اورمیه بؤلگهسینین جنوب شرق حیصهسینده یئرلشرک قوزئیدن قاشقاگدیک، گونئیدن ایسه خان طُووزا قدردیر. ماحالین غربینده ماه داغی و شرقینده اورمیه گؤلو یئرلشیر. ماحال قوزئیدن باراندوز ماحالی، گونئیدن سولدوز بؤلگهسی، غربدن ایسه اشنویه بؤلگهسینین دشت بیل (آغبولاق) ماحالی ایلا هم سرحددیر. دول ماحالینین کندلری اساسا قوزئیدن گونئییه اورمیه گؤلو بویونجا اوزانان درهده یئرلشیر. ماحالین ان قوزئی کندی رشکان و ان گونئی کندی بالیستاندیر. دول قصبهسینین ساحهسی ۲۲۸/۱۶۵ کوادرات کیلومتر (کیلومتر مربع) اولاراق اورمیه بؤلگهسینین مرکزی بؤلومونون اراضیسینین ۱۴٫۵٪-نی تشکیل ائدیر و قصبهیه ۲۳ اهالی یاشایان کند داخیلدیر. ماحالین مرکزی دول دیزهسی کندی اولاراق اورمیه شهریندن ۴۱ کیلومتر جنوب شرقده یئرلشیر.[۹]
داغلار
[دَییشدیر]- آشوش داغؽ: بو داغ ۱۹۲۵ متر دنیز سویهسیندن یوکسکلیکده یئرلشرهک اورمیه شهریندن ۲۴ کیلومتر جنوب شرقده یئرلرشیر. آشوش داغی ایسلامآباد کندینین جنوب غربینده، دربند کندینین شیمال شرقینده، نازناز، زیوه و ناناس کندلرینین غربینده، جارآباد و نصیرآباد کندلرینین گونئیینده یئرلشیر.
- کئچیقؽران داغؽ: کئچیقیران داغی جلبر کندیندن ۲٫۵ کیلومتر جنوب غربده یئرلشیر.
- اوْجاق داغؽ: بو داغین اوجالیغی تام ۱۷۰۷ متر اولاراق، بالیستان کندینین جنوب غربینده یئرلشیر.
- قوْروق داغؽ: بو داغین یوکسکلیگی ۲۵۱۹ متر اولاراق جنوب شرق دن شیمال غربه دوغرو اوزانیبدیر. قوروق داغی اورمیه شهریندن ۴۰ کیلومتر جنوب شرقده یئرلشیر.
- هاوارال داغؽ: دنیز سویهسیندن ۲۲۳۹ هوندورلوگو اولاراق اورمیه شهریندن ۳۵ کیلومتر جنوب شرقده یئرلشیر.
- جۆهۆدلر داغؽ: دول ماحالینین جنوبوندا یئرلشن بو داغین اوجالیغی تخمیناً ۱۶۰۰ متر اولاراق آدینی واختایله بورادا یاشایان یهودیلردن آلیبدیر.
- مارال داغؽ
- قیبله داغؽ
- نیوا درهسی
- داشآغؽل داغؽ
- قوش قیهسی
- ایلاندره داغؽ
- کَلَک داغؽ
- بند داغؽ
- اَرگ داغؽ
- قیه داغؽ: ایسلامآباد کندیندن بیر کیلومتر آرالی یئرلشیر.
- یئکهداغ: چاپان کندینین جنوب غربینده یئرلشیر.
- معدن داغؽ: پیرعلی کندینین قوزئیینده یئرلرشیر.
- ایماملار داغؽ: بالیستان کندینین گونئیینده و دول ماحالینین سولدوز بؤلگهسی ایله سرحدینده یئرلرشیر.[۱۰]
چایلار
[دَییشدیر]- چاپانچای: بو چایین باشلانغیجی دول ماحالینین غربینده یئرلشن چاپان داغیدیر. بو داغین اتگینده عینی آدلی کند (چاپان کندی) یئرلشیر. بو چای ناری و داش آغیل کندلریندن کئچدیکدن سونرا اورمیه گؤلو ایله بیرلشیر.
- دَلیچای: موسمی اولان بو چای مارال داغینین یوکسکلیکلریندن اؤز منبعینی گؤتوررک عینی آدلی کنددن کئچیب؛ سونوندا اورمیه گؤلونه قاریشیر.
- قیزیلچای: بو چای داغ موسمی بیر چای اولاراق اوجاق داغی و داشکسن یوکسکلیکلریندن باشلایاراق بالیستان کندیندن کئچیب اورمیه گؤلو ایله بیرلشیر.
- لِوانچای: بو چای باشقالاریندان فرقلی اولاراق دائمی بیر چای اولوب و دول ماحالینین اوشنویه بؤلگهسینین دشت بیل (آغبولاق) ماحالینین آراسیندا یئرلشن یوکسکلیکلردن اؤز منبعینی گؤتوررک سونوندا یوخاریدا آدی چکیلن آیری چایلار کیمی اورمیه گؤلونه آخیر.[۱۱]
اهالی
[دَییشدیر]۲۰۱۶-جی ایلین معلوماتلارینا گؤره قصبهنین ۲۴ کندینده ۷،۴۸۷ نفر[۱۲]یاشاییر (۲،۱۳۰ عائیله).
اتنیک و دین
[دَییشدیر]قصبه اهالیسینی اساساً شیعه موسلمان تورکلر تشکیل ائدیر. دول ماحالی بیرینجی شاه عباس صفوی چاغیندا کلبعلی خان قاسیملی افشار طرفیندن، افشارلارین گوندوزلو (قاراوغلو) اویماغینا وئریلمیشدی؛ اونلار ایسه بو ماحالدا کند سالیب، آرخ چکیب، آغاج اکمیشدی.[۱۳] ماحالین دول دیزهسی، سامیرتی و یوخاری کرگن کندلرینده سوننو شافعی مذهبینه اینانان تورکلر یاشاییر کی اونلاری کوره سوننولر ایله سهو سالماماق گرکیر.[۱۴]همچنین ماحالین داغلیق و غرب کندلرینده اساسا هرکی بویونا منسوب کوردلر یاشاییر. علیرضا اؤزدمیر اونلارین حاقّیندا بئله یازیر:
|
عراقین ان قوزئیینده مسکون بیر عشیرتدیر. یاخین زامانا قدر قیشی رواندوزدا، یازی ایسه ایراندا اورمیه گؤلونون گونئی ساحیللرینده کئچیریردیلر. ۱۵۰۰ ایله ۱۵۲۱ تاریخلی ایکی بلگهیه گؤره هرکلو جماعتی، اۆرگۆپده یاشاییر و اوغوزون قارقین بوْیونداندیر.[۱۵] |
|
اونون سؤزلرینی اساس آلاراق دئمک اولار کی ایندیکی هرکی ائلینین ان آزیندان بیر قیسمی کوردلشمیش تورکمانلاردان اولابیلر.
لهجه
[دَییشدیر]۲۰۱۰-جی ایلده تورک دیل بیلیمجی طالیب دوغانین بو قصبهنین مرکزی دول دیزهسی کندینده آپاردیغی آراشدیرمالار اساسیندا بو کندین لهجهسی اورمیه شهرینین لهجهسی ایله بیر اوقدر ده فرقلنمیر.[۱۶]
ایقتیصادیات
[دَییشدیر]اهالیسی اساسا باغچیلیق، اکینچیلیک و مالدارلیق ایله مشغول اولورلار.
صنایع
[دَییشدیر]قصبهنین پیرعلی و رشکان کندلرینین یاخینلیغیندا اورمیه سئمئنت زاوودو (سیمان کارخاناسی) یئرلشیر.[۱۷]
کندلر
[دَییشدیر]| دول ماحالینین کندلرینین اهالیسی و میللی ترکیبی[۱۲][۱۸] | ||||
| کند آدی | توپلام اهالی سایی | میللی ترکیبی | دینی ترکیبی | مذهبی ترکیبی |
|---|---|---|---|---|
| آشاغی کرگن | ۷۲ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
| بالیستان | ۷۳۰ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
| پیرعلی | ۳۳۸ نفر | تورک و کورد | موسلمان | شیعه و سوننو |
| جارآباد | ۳۱۸ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| جلبر | ۲۶۴ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
| چاپان | ۱۶۶ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| دربند | ۳۳۲ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| دلو | ۴۸۶ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| دول دیزهسی | ۷۶۴ نفر | تورک | موسلمان | سوننو |
| داشآغیل | ۱۰۳ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
| رشکان | ۲۵۲ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
| زیوه | ۴۰۱ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| سامیرتی | ۲۵۳ نفر | تورک | موسلمان | سوننو |
| سولطانآباد | ۱۱۸ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
| شئیطانآوا | ۴۶۶ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
| قمیشلی | ۱۵۰ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| کامانا | ۱۸ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| مجتمع کارکنان کارخانه سیمان | ۱۰۷ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
| ناری | ۵۵۱ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| نازناز | ۸۴ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| ناناس | ۵۹۵ نفر | کورد | موسلمان | سوننو |
| نصیرآباد | ۳۳۹ نفر | تورک و کورد | موسلمان | شیعه و سوننو |
| یوخاری کرگن | ۸۴ نفر | تورک | موسلمان | سوننو |
| یوخاری داشآغیل | ۲۱۶ نفر | تورک | موسلمان | شیعه |
قایناقلار
[دَییشدیر]- ↑ “Dəftər-i müfəssəl-i liva-i Xalxal və liva-i Urumi”. İstanbul Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu-təhrir dəftərləri, № 910.
- ↑ Arxivlənmiş surət.
- ↑ تاریخ افشار، میرزا رشید ادیبالشعرا، صفحه ۴۰۹
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۲۱۰
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۱۹۸
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۲۲۱
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۲۲۱
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۲۳۵
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۴۶
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۷۵-۶۴
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۸۹-۸۸
- 1 2 قصبه اهالیسی.
- ↑ Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar. Avşarlar. Bakı, "Şuşa", 2008, 334 səh.
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۹۹
- ↑ Özdemir, Ali rıza(2014). Kayıp türkler, Etnik Coğrafia Bakımından Kürdleşen Türkmen Aşiretleri,5. baskı, Kripto yayinlari, Ankara:225
- ↑ KIRIKKALE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI TALİP DOĞAN URMİYE AĞIZLARI Doktora Tezi TEZ YÖNETİCİSİ DOÇ. DR. BİLGEHAN ATSIZ GÖKDAĞ KIRIKKALE-2010, sayfa 414, 417
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۵۶-۵۵
- ↑ نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۱۲۹