جاواد خانلیغی

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جاواد خانلیغی
1747 — 1805



Azerbaijani khanates in the 18th-19th centuries.png
باشکند جاواد قالا
بؤیوک شهرلر قالا قایین، جاواد قالا
دیل(لر) آذربایجان تورکجه‌سی
دین ایسلام (شیعه)
پول واحیدی عباسی، شاهی، صاحیبقیران
سولاله شاهسئونلر

جاواد خانليغي — بير چوخ آذربايجان خانليقلاري کيمي نادر شاه افشارين اؤلوموندن سونرا يارانميشدير. اينديکي آذربايجان جومهوریتی‌نین اراضيسينده قاراباغ خانليغي ايله شاماخي خانليغي‌نین و ساليان سلطانليغي‌نین آراسيندا يئرلشيردي. جاواد خانليغي 1747-جي ايلده ياراديلميشدير. مرکزي جاواد قالاسي ايدي.

جوغرافي اراضيسي[دَییشدیر]

جاواد خانليغي‌نین مرکزي آراز چايي‌نین کسيشديگي نؤقطه‌ده،کور چايي‌نین سول ساحیلينده و شاماخي‌نین جنوب-غربينده يئرلشن جاواد قالا شهري‌دير. چوُلکوْوا گؤره "جاوادين بو اساس اراضيسي بؤيوک ياشاييش يئريدير".

خانليق غربده قاراباغ و قاراداغ خانليغي،شيمالدا شاماخي خانليغي،جنوبدا لنکران خانليغي،شرقده ايسه ساليان سلطانليغي ايله احاطه اولونموشدور.موغان اساساً جاواد خانليغينا عاييد ايدي. ق.ب.عبداله‌يئوين يازديغينا گؤره "جاواد خانليغي نيسبتاً کيچيک ايدي و اصلينده سلطانليغين اؤلچوسونو آشميردي".

تاريخي[دَییشدیر]

1768.جي ايلده جاواد خاني طالع حسن خان کؤنوللو صورتده قوبا خانليغيندان آسيليليغي قبول ائتدي. لاکين جاواددا خان حاکیمیّتي ساخلانيلدي.

بو حاديثه قوبا خانليغين اراضيسي‌نین گئنيشلنمه‌سي ايله ياناشي اونون اهاليسي‌نین ساي ديناميکاسينا دا موعیّن تاثير گؤستردي. تاريخي قايناقلار جاواد خانليغي‌نین کؤنوللو اولاراق قوبا خانليغينا بيرلشمه‌سي‌نین بو خانليغين اهاليسي‌نین کميّت و کئيفيتينه موثبت تاثير گؤسترمه‌سيني قئيد ائدير. موغان اهاليسي 18.عصرين 60-80-جي ايللرينده استابيل سياسي موحيط شراييطينده ياشاماغا مووفّق اولدو. جاواد خانليغي‌نین تاريخي قيسا دؤورو احاطه ائدير و هر هانسي دیقّتي جلب ائدن حاديثه‌لرله سئچيلمير، لاکين، بونا باخماياراق 18.عصرده آذربايجاندا مؤوجود اولموش خانليقلار سيستئمينده اونون مؤوجودلوغونو اينکار ائتمک مومکون دئييلدير. جاواد خانليغي‌نین تاريخي منظره‌سيني موعیّن ائتمک اوچون تاريخ ادبياتيندا و آرخيو سندلرينده چوخ موختصر، محدود و داغينيق معلوماتلار ساخلانيلميشدير. جاواد خانليغي‌نین اهالي تاريخي حاقّیندا قايناقلار اولدوقجا محدود و ائپيزوديکدير. بونا باخماياراق، الده اولان تاريخي ماتئرياللار اساسيندا جاواد خانليغي‌نین شيمال-شرقي آذربايجان سياسي بيرليگينده اولان اهالي پاييني موعیّن ائتمگه جهد ائتمک اولار. 16. عصرده، حتّي بير قدر اوندان اوّل سياسي واحيد کيمي تاريخ صحنه‌سينه چيخان جاواد 18.عصرين اورتالاريندا ياريم موستقيل خانليغا چئوريلميشدي.خانليغين مرکزي کور و آراز چايلاري‌نین قوووشدوغو يئرده يئرلشن جاواد شهري ايدي (حال-حاضيردا همين يئرده صابيرآباد رايونونون جاواد کندي يئرلشير). جاواد خانليغي شيمالدان شاماخي خانليغي، جنوبدان لنکران خانليغي، شرقدن سالیان حاکيمليگي، غربدن ايسه قاراباغ خانليغي ايله همسرحد ايدي. شاهسئونلرين و ديگر تورک ائلات طايفالاري‌نین دايمي قيشلاق يئري اولان موغان دوزنليگي‌نین جاواد خانليغي‌نین ترکيبينده اولماسي بو خانليغا خوصوصي مؤوقئع قازانديريردي. قئيد ائتمک لازيمدير کي، منبعلرده جاواد خانليغي بعضاً موغان خانليغي کيمي ده گؤستريلمکده‌دير.  

جاواد خانليغي‌نین حربي-سياسي وضعيتي[دَییشدیر]

موغان دوزونده و جاواد شهرينده ياشايان اهالي‌نین دئموقرافيک وضعيتينه اساسلي تاثير گؤسترميش تاريخي حاديثه‌لردن بيري ده گيلان خاني هدایت خا‌نین 1778-جي ايلده بو بؤلگه‌يه هوجومو ايله باغليدير. پ.ق.بوُتکوْو يازير کي،1768-جي ايلده شاماخي‌نین آردينجا "...جاواد خاني دا اوندان (فتحعلی خان) آسيلي وضعيته دوشدو".

تاريخي ادبياتدان بلليدير کي، دينج يوللا قوبا خانليغينا بيرلشديريلن جاواد خانليغي‌نین خاني حسن خان تئزليکله فتحعلی خا‌نین ان ياخين آداملاريندان بيرينه چئوريلير. جاواد خاني فتحعلی خا‌نین ان اينانيلميش آداملاريندان بيري اولوب، اونون گيزلي مشورتلرينده ايشتيراک ائديردي. جاواد قوبا خانليغين بير حيصه‌سي اولاندان سونرا قوبا خاني فتحعلی خان طالع حسن خاني شاهسئونلرين باشچيسي تعيين ائتدي. ايستر يئرلشمه‌سي، ايسترسه ده حربي-استراتئژي باخيمدان اهمیّتلي اولان موغا‌نین خانليغا قاتيلماسي سونونجونون گئتديکجه گوجلنمه‌سي دئمک ايدي. خانليغي بيرلشديرمکله قوبا خاني جنوبي آذربايجان خانليقلاري، دؤيوشکن ائلاتلاري، همچین شکي، قاراباغ، قاراداغ و اردبيل کؤنوللولري ايله تماسدا اولا بيلردي. موغان اوزون ايللر موختليف خانليقلار آراسيندا موباريزه اوبيئکتي اولموشدو. 1758-جي ايلده قاراباغين و شکي‌نین بيرلشميش قوشونلاري موغان اوغروندا آستراباد و مازانداران حاکيمي محمدحسن خان قاجار ايله دؤيوشموشدولر. موغا‌نین قوبا خانليغي‌نین حیمایه‌سينه داخيل اولاراق اؤزو اوچون خاريجي باسقينلارا قارشي اعتيبارلي داياق الده ائتدي.

قوبالي فتحعلی خا‌نین دؤولتچيليک منافئع‌ييني اوستون توتاراق بؤيوک دؤولتلر (روسیه، قاجارلار، عثمانلي) آراسنيدا ديپلوماتيک مانئور سیاستيني قوبا خانی‌نین رقيبلري قبول ائتميردي. فتحعلی خا‌نین موغان دوزنليگيني و جاواد خانليغيني اؤز تورپاقلارينا بيرلشديرمه‌سي بير سيرا جنوبي آذربايجان خانليقلاري‌نین منافئع‌يينه اويغون گلميردي. بئله کي، يوخاندا گؤستريلن خانليقلارين اهاليسي‌نین کؤچمه مالدارليقلا مشغول اولان ترکمه حيصه‌سي‌نین عنعنه‌وي قيشلاق يئري اولان موغان چؤلون بؤيوک بير حيصه‌سي‌نین فتحعلی خا‌نین نظارتی آلتينا دوشمه‌سي، عئيني زاماندا اردبيلدن و موغاندان شاهسئونلرين موعیّن قيسمي‌نین قوبا خانليغينا کؤچورولمه‌سي گيلان، اردبيل،قاراداغ و ديگر خانليقلارين منافئع‌يينه اويغون گلميردي. اوّللر قوبا خانليغينا قارشي ديپلوماتيک فيتنه‌کارليقلا مشغول اولان بير سيرا جنوب خانليقلاري فتحعلی خا‌نین 1774-جو ايلده گاودوشان ووروشماسينداکي مغلوبيتيندن بير قدر سونرا آچيق حربي موداخيله‌يه باشلاديلار. بو ايشده گيلانلي هدایت خان خوصوصيله جانفشانليق ائديردي. او، کئچميش شاماخي خاني آغاسي خان و قاراقايتاق اوسميسي ايله ایتّیفاق باغلادي. هدایت خا‌نین قوشونلاري 1778-جي ايلين اوّللرينده لنکران خانليغيني،سونرا ايسه ساليان حاکيمليگيني غارت ائتديکدن سونرا موغاندا اونو گؤزله‌ين شاماخيلي آغاسي خا‌نین قوشونلارييلا بيرلشه‌رک آپرئلين 6-دا جاواد خانليغي‌نین مرکزي ساييلان جاواد شهرينه دوغرو ايره‌ليله‌ديلر و قالا ديوارلاريني موحاصیره‌يه آلديلار. 1778-جي ايلين آپرئل آييندا جاواد شهرينه اوّلجه 7 بومبا و توپلارلا آتش آچاندان سونرا جاماعات بؤيوک تشويشه دوشدو. حسن خان گوجلو رقيبلرينه قارشي دورا بيلمه‌يه‌جگيني حيسّ‌ ائده‌رک قارداشي و اوغلونو گؤتوره‌رک " هر بيري‌نین بوينوندا تسليم اولدوغو معناسيني داشييان قيلينجلا بوتون ساکينلرين باغيشلانماسي اوچون" گيلان خاني هدایت خا‌نین دوشرگه‌سينه گئتدي. طالع حسن خا‌نین اؤزونون اونون دوشرگه‌سينه گلمه‌سيني طلب ائتميشدي.ائرته‌سي گون جاواد خانی‌نین اؤزو هدایت خا‌نین دوشرگه‌سينه گئتميش، لاکين هدایت خان اونو حبس ائتديرميشدي.هدایت خا‌نین قوشونلاري جاوادا داخيل اولاراق شهري غارت ائتميشديلر. بو زامان شهرده ساکينلردن باشقا 150 داغيستانلي دؤيوشچو، 1500 نفر آغاسي خا‌نین تبعه‌سي، 600 شکيلي و 300 قوبالي واردي. هدایت خان داغيستانلي دؤيوشچولرين هر بيرينه خلعت و پول وئره‌رک اونلاري اوسمي‌نین يا‌نینا گؤندرميشدي. شاماخي خاني جاوادين آلينماسيندا کؤمکليک گؤسترديگينه گؤره هدایت خان قاچقين شاماخيليلاري دا سربست بوراخميشدي.قالان 900 نفري، شکيليلري و قوباليلاري ايسه رشته گؤندرمک نيّتينده ايدي. هدایت خان بورا‌نین اهاليسيني گيلان،رشت و انزلی‌یه کؤچورتدو. بير معلوماتا گؤره شهردن 900 نفر اهالي کؤچورولموشدو. ديگر بير تاريخي قايناغا گؤره ايسه شهردن 7500 نفر اهالي کؤچورولموشدو. اونلاري آغير تورپاق ايشلرينده، قالا تيکينتيلرينده و کند تصروفاتي ايشلرينده ايستيفاده اوچون رشت و انزلی‌ ايستيقامتينده آپارديلار.انزلی‌ده‌کي روس کونسوللوغونون ترجومه‌چيسي وانسلوو هشترخان قوبئرناتورو ياکوبيه گؤندرديگي 28 آپرئل 1778-جي ايل تاريخلي معلوماتيندا يازيردي کي، "همين ايلين فئورال آييندا گيلانلي هدایت خان موغان چؤلونه داخيل اولوب اوسمي‌يه قیمتلي خزينه‌لر گؤندره‌رک فتحعلی خانا قارشي موباريزه‌ده اوندان يارديم ايسته‌ميشدير. بونا گؤره ده فتحعلی خان هدایت خا‌نین اونون حیمایه‌سينده اولان موغانلي طالع حسن خانا باسقين ائتمک نيتيندن خبر توتوب اونا قارشي چيخماق ايسته‌ديکده اوسمي اونا ايشاره وئرميشدي کي، اگر فتحعلی خان اونون دوستو هدایت خا‌نین دوشمنلريني مودافيعه ائده‌جکسه، اوسمي دربنده حمله ائده‌جکدير." بو سببدن ده فتحعلی خان دربندي ترک ائتمگه جسارت ائتمه‌ميش، هدایت خان جاواد قالاسيني آلميش و غارت ائتميشدي. هدایت خان جاوادي غارت ائدرکن ائشيتميشدي کي، "طالع حسن خان گيلانليلارين هوجومو عرفه‌سينده اؤز املاکيني قاراباغلي ابراهیم خلیل خا‌نین يا‌نینا گؤندرميشدير." هدایت خان مکتوب گؤندره‌رک ابراهیم خلیل خاندان طالع حسن خا‌نین املاکيني طلب ائتميش، عکس حالدا اونا قارشي يوروش ائده‌جگيني بيان ائتميشدي. ابراهیم خلیل خان جاواب وئرميشدي کي، "هدایت خانلا آرالارينداکي دوستلوغا گؤره طالع حسن خا‌نین املاکيني اونا خوشلوقلا وئرير."

بو حاديثه جاواد خانليغي اهاليسي‌نین تاريخي دئموقرافيک دورومونا منفي تاثير گؤستردي. جاواد شهري داغيديلدي و بير داها اوّلکی وضعيتينه دؤنمه‌دي.1781-جي ايلده حسن خا‌نین قوشونو آذربايجان خانلاري‌نین (قوبا خاني، دربند خاني، باکي خاني، شاماخي خاني، جاواد خاني، شکي خاني، قاراباغ خاني، لنکران خاني و اردبيل خاني) او زامان ايرا‌نین تاخت-تاجينا ناميزدلردن بيري اولان آغا محمد شاه قاجارا قارشي بيرگه يوروشونده ايشتيراک ائتدي. 1783-جو ايلده حسن خان قوبالي فتحعلی خا‌نین 13 مين نفرليک قوشونون ترکيبينده قاراباغا هوجوم ائتميشدي. قوبالي فتحعلی خان 1784-جو ايلين ماييندا هوجوم ائده‌رک اردبيلي و مئشکيني توتدو.شاهسئون اميرلري اونا تابئع اولدولار.يئرلي حاکيم نظرعلي خان شاهسئو‌ني قوواراق حسن خاني اردبيله حؤکمدار تعيين ائتدي.

مدنیّت[دَییشدیر]

4.جو عصر آتروپاتئنا دؤورونده اساسي قويولموش اولتان قالاسي آدلي قالا-شهري مؤوجود اولموشدور. قالا 17-جي عصره قدر مؤوجودلوغونو قورويوب ساخلاميشدير.بو دؤوره قدر موختليف دؤولتلرين حیمایه‌سي ايله يئنيلنميشدير.

ان قديم تاريخي مئعمارليق آبيده‌سي بابا ساميد توربه‌سيدير. توربه شيخلار کندي اراضيسينده ماگيسترال يولون کناريندا يئرلشير. 16. عصر تاريخي مئعمارليق آبيده‌سي حاقّیندا آذربايجان تاريخ اينستيتوتونون پروفئسورو، تاريخ عئلملري دوکتورو خانيم نعمتووا آراشديرمالار آپارميش و توربه‌‌نین کيتابه‌سيني اوخوياراق آچيقلامالار وئرميشدير. عاليم "عصرلرين داش يادداشي" و "آذربايجاندا پيرلر" آدلي کيتابيندا ماراقلي فيکيرلر ايره‌لي سورموشدور.

قالاقايين مسجيدي‌نین داش کيتابه‌سي بو گون ده قورونوب ساخلانيلير. کيتابه‌‌نین اوستونده 1657-جي تاريخي مسجيدين اينشا اولونماسي قئيد اولونموشدور. مسجيد ايسه اؤزو موعاصير تيپليدير.

صنعتکارليق[دَییشدیر]

جاواد شهري‌نین آدي 16. عصر منبعلرينده چکيلسه ده آرخئولوژي تدقيقاتلار تصديق ائدير کي، کندين اساسي داها 500-ايل اوّل 11. عصرده قويولموشدور. بورادان بؤيوک تيجارت و کاروان يوللاري کئچميشدير.17. عصرده نادر شاهين و اونونلا بيرگه فارسلارين آغاليغي تنزوله اوغراديقدان سونرا کور، آراز چايلاري‌نین اراضيسي و ديگر اراضيلرده بؤيوک و کيچيک خانليقلار ياراندي. کيچيک خانليقلارين ايچريسينده جاواد خانليغي دیقّتي جلب ائدير. کور و آراز چايلاري‌نین ساحیللرينده ياشايان اهالي‌نین اساس مشغوليتي اکينچيليک اولموشدور. جاواد کندي قزا کيمي فعاليت گؤسترديگي دؤورده مالدار طايفالار قيش آيلاريندا بو يئرلره قيشلاغا گليرديلر. تاخيلچيليق، توتون، بوستانچيليق، حئیواندارليق دا اهالي‌نین اساس مشغوليتي ايدي. اوتوراق اهالي کوستار ال امگي ايله مشغول اولور، ساخسيدان، مئتالدان، شوشه‌دن، موختليف معمولاتلار دوزلدير، حصير، خالچا، پالاز، چووال و س. اشيالار توخويوردولار.

موغان بؤلگه‌سينده ياشايان اهالي‌نین مشغوليتيني عکس ائتديرن ماتئرياللار بؤلگه تاريخ-ديارشوناسليق موزه سينده قورونوب ساخلانيلير.

بو گون ده بير چوخ صنعتکارليق نؤوعلري ايله بير قيسيم اهالي مشغول اولور. تاختا ايشي، دميرچيليک، قالايچيليق، پاپاقچيليق، پينه‌چيليک، توخوجولوق، تيکيشچيليک و س. ساحه‌لر اينکيشاف ائتديريلير.

ميلّي گئييملر[دَییشدیر]

اؤتن عصرلرده قادينلاريميز اساساً قيرچينلي و بوزمه‌لي تومان، کؤينک، يوندان ال ايله سيرينميش سيريقلي گئيينر، باشلارينا آغ، نوخودو کلاغايي، قرئبديشين و تيرمه شاللار اؤرتر، زربافتا ايله ايشلنميش ياي و قيش آرخاليقلاري گئيينرديلر. کيشيلر و اوشاقلار اتکلري بوزمه‌لي شالوارلار گئيينر، قيشدا آلتدان ديزليک، اَيينلرينه گؤدکچه، سيريقلي، آياقلارينا يون جوراب و باشلارينا ايسه پاپاق گئيينرديلر.

ايقتيصاديات[دَییشدیر]

خانليغين پايتاخت شهري اولموش جاواد آوروپا-شرق اؤلکه‌لري آراسينداکي تيجارت يولونون اوستونده‌کي اساس منطقه‌لردن بيري ساييليردي. يازيلاري بيزه گليب چاتميش بير سيرا آوروپا و روس سياح و ديپلوماتلاري – اينگيليس آنتوني جئنکينسون (6 اوکتيابر 1561)، روس آرتئمي سوخانوو (1551-1552-جي ايللر)، فيودور کوتوو (اوقوست، سئنتيابر 1623)، آلمان آدام اولئاري (31 مارت 1637)، هوللاندييالي يان سترئيس (1671-1672-جي ايللر)، شوتلاندييالي بئل (7 دئکابر 1716) جاواددا اولموش، بوراداکي زنجيرلرله بير-بيرينه باغلانميش گميلرين اوستوندن سالينميش کؤرپودن کئچه‌رک ايرانا گئتميشلر. اونلارين بعضيلري بورادا شهري خاطيرلادان قصبه اولدوغونو، کرپيجدن، قاميشدان تيکيليب پالچيقلا سووانميش ائولر، باغ-باغات، خالچا و موختليف ايپک پارچالار ايستحصال ائدن چوخ مشهور صنعتکارلارين ياشاديغيني، حتّي توخوجو دزگاهلاريني دا گؤردوکلريني يازميشلار. "موسکوا کومپانيياسي"‌نین آگئنتي اولان تاجير-سياحتچي آنتوني جئنکينسون بيلديرير: "يئنه ده همين 1562-جي ايل اوکتيابرين 6-دا من اؤز يولداشلاريملا شاماخيدان چيخديم و 60 ميل گئتديکدن سونرا کرالين (شيروان بيگلربيگسي عبداله خان اوستاجلي نظرده توتولور) هر جور نؤوعلو مئيوه‌لرله بول باغلاري اولان گوزل سارايي‌نین يئرلشديگي جاواد (Javate) شهرينه چاتديم". سياح آدام اولئاري‌نین فيکرينه گؤره "cavas" سؤزوندن قايناقلانير،کئچيد-بره معناسيني وئرير. او،1563-جو ايلده ايراندان گئري قاييدارکن آپرئلين 6-دا جاواددا شيروان بيگلربيگسي عبداله خان اوستاجلي ايله جاواددا اونون ساراييندا گؤروشور. او، بيگلربيگيدن سربست تيجارت ايجازه وئرن بير سند ده آلير. آ. جئنکينسونون خاطيره‌لرينده صورتي ساخلانيلان بو سندده بيگلربيگي اونون جاواد شهرينده‌کي ساراييندا يازيلديغيني، حاکیمیّتده اولدوغونون 12-جي ايلينده مؤهورله تصديق ائديلديگيني بيلديرير و اؤزونو "شيروان و گيرگا‌نین حاکیمیّت باشيندا اولان پادشاهي" آدلانديرير. جاواد 17—18. عصرلرده ده بؤيوک قصبه اولموشدور. سياحلاردان اؤوليا چلبي، اي. لئرخ، اي.قئربئرق شيروا‌نین باشقا ناحيه‌لري ايله ياناشي جاواددا دا ايپک پارچالار، خالچالار و ديگر شئيلر ايستحصال ائدن بؤيوک فئودال توخوجو اوستالاري‌نین بيرلشديکلري "فابريک و مانيفاکتورالار" اولدوغونو گؤرموش و بو باره‌ده ده اؤز فيکيرلريني يازميشدير.اي.ق.قئربئرق جاواد ياشاييش منطقه‌سي حاقّیندا 1726-جي ايله داير معلوماتلاريندا قئيد ائدير کي، جاواد سرحد زولاغيندا، هم ده روسیه‌نین طرفينده يئرلشير. اونون اطرافيندا چوخلو توت باغلاري وار و ايرانليلارين حاکیمیّتي دؤورونده بورادان ايپک قوردو بسله‌مک اوچون چوخلو محصول ييغيليردي و عئيني زاماندا چوخلو ايپک ايستحصال اولونوردو. جاواد قصبه‌سينده ايسه موختليف ايپک پارچالار ايستحصال ائتمک اوچون مانوفاکتورا اولموشدور. لاکين همين موسيسه قيامچيلار طرفيندن داغيديلميشدير و ياخين واختلاردا برپا اولونانا اوخشامير. اوّللر بورالاردا ياشايان اهالي ايسه داغيليشميش، يئني هوجوملاردان چکينه‌رک ياشاييش يئرلرينه قاييتماق ايسته‌ميرلر. قاضی‌قوموقلو سورخاي خان و حاجي داوودون باشچيليغي آلتيندا داغلي قيامچيلار 1720-جي ايلده تاريخي شيروان تورپاغي‌نین ديگر بؤلگه‌لري کيمي جاوادي و اونون اطرافيندا اولان کندلري ده داغيتميشديلار.1726-جي ايلين پاييزيندا گئنئرال - لئيتئنانت اشتوف باشدا اولماقلا روس قوشونلاري کور چايي اوزرينده‌کي جاواد قصبه‌سينه داخيل اولدولار. قصبه کور اوزرينده يئرلشيردي و قيامچيلار طرفيندن حدديندن آرتيق داغيديلميشدي. سرحد کور چايي ايله آراز چايلاري اطرافينداکي توت باغلاريندان کئچيردي. کور چايي اوزرينده و آراز چايي‌نین کوره تؤکولدوگو يئرله اوزبه‌اوز يئرلشن، اوّللر بؤيوک شهر اولان جاواد حاقّیندا ايندي يالنيز خاطيره‌لر ياشايير. صفويلر دؤولتي داغيلماسيندان سونرا آدييلا عئيني اولان خانليغين مرکز شهري اولموشدور. آذربايجان خانليقلاري‌نین ايشغالي پروسئسينده چاريزم گميچيليگين اينکيشافي اوچون الوئريشلي يئر : آييلان جاواددا گؤمروک منطقه سي‌نین ياراديلماسيني دا ياددان چيخارتماميشدي. پاوئل سيسييانووون نيکولاي روميانتسئوه 29 آوقوست 1805-جي ايل تاريخلي 594 سايلي تقديماتيندا سؤزوگئدن مسله حاقّیندا معلومات وئريلير. جاواد بو دؤورده حتّي 19. عصرين بيرينجي ياريسيندا دا آوروپاليلارين دا ايستيفاده ائتديکلري دنيز و قورو تيجارت يولونون اوستونده موهوم منطقه اولموشدور. هشترخان-رشت يولو آدلانان بو خطين بير قولو دا "شاماخي-جاواد" و "جاواد-لنکران" اولموشدور. جاواد يولو ائل آراسيندا دا چوخ شؤهرتلي اولموشدور.

نهايت، بو دا معلومدور کي، قراف والئريان زوُبوْو چار قوشونلاري ايله آذربايجانا گلنده 1795-جي ايل نويابرين 21-ده جاواد ياخينليغيندا دوشرگه سالميشدي. ايکي چايين قوووشدوغو بو اراضيده او واخت يئکاتئرينوسئرد آدلي بير شهر سالماق، اورادا ايکي مينه ياخين چار عسگري يئرلشديرمک، اونلاري بورا گتيريله‌جک ائرمني و گورجو قيزلاري ايله ائولنديرمک، تورپاق و کند تصروفاتي آلتلري ايله تأمین ائديب مسکونلاشديرماق ايسته‌ييرديلر. هشترخاندان گلن گميلر يوکونو بورادا بوشالتمالي ايدي. بو شهردن گورجوستان، گنجه، باکي، ساليان، شاماخي ايله علاقه ياراتماق، ايرانلا تيجارتده داياق منطقه سي کيمي ايستيفاده ائتمک نيّتينده ايديلر. بو ايلده چوخدان دوشونولموش جاواد شهريني ياراتماق اوچون چيگ کرپيجدن ايلک ايکي مرتبه‌لي بينا و پراووسلاو کيلسه‌سي تيکيلير. لاکين سونرادان شهر سالماق فيکريندن ال چکيلير.

قالاقاييندا ايجاره حاقي 150 شيروان روبلو اولان بوياق ائوي وار ايدي. ايجاره حاقيني اوّللر (1820-جي ايله قدر - س.اي.) مصطفی خانا وئريرديلر. ايراندان و ديگر يئرلردن موغان ماحالي اراضيسيندن کئچن کاروا‌نین هر بير يوکونه ماحال بيگي‌نین خئيرينه 6 عباسي گؤمروک حاقي آلينيردي. قالاقاييندان 6 آغاجليقدا 6 دوز گؤلو وار ايدي. يئرلي اهالي دوز گؤللريندن وئرگي اؤدمه‌دن ايستيفاده ائتديکلري حالدا، شيروان ایالتی‌نین ديگر يئرلريندن دوز آپارماغا گلنلر هر يوکه - تايا 1 عباسي وئرمه‌لي ايديلر. کور آرخاسيندا ياشايان موغانليلاردان چئرووندان (چئروون 10-لوق قيزيل پول) باشقا، ديگر وئرگي و موکلّفيتلردن آزاد اولونوردولار. بونون عوضينده موغانليلار ايران طرفدن، روسیه‌یه قارشي موغان چؤلدن گلن هر هانسي تهلوکه‌‌نین قارشيسيني آلمالي، گؤزتچيليک ائتمه‌لي و حربي خيدمته هميشه حاضير اولمالي ايديلر. بئله‌لیکله، موغانليلار ايلده خزينه‌يه هر عاييله‌يه تقريباً 1 چئورون وئرگي اؤده‌ييرديلر.

اهالي[دَییشدیر]

تاريخين بير آز درين قاتلارينا نظر سالساق، اوندا گؤرريک کي، 7-5 عصرلردن اون عصره قدر ميل و موغان دوزلرينده سيخ اوتوراق اهالي ياشاميش و بو دوزنليکلرده چوخلو سووارما کاناللاري قازيلميش، بؤيوک اکين ساحه‌لري و زنگين باغلار سالينميشدي. خانليق دؤورونده ايسه موغاندا يئرلشن ياشاييش مسکنلري برباد وضعيتده ايدي. 16-17. عصرلرده باش وئرميش عثمانلي-صفوي موحاريبه‌لري موغان دوزونده اکينچيليک مدنیّتي‌نین ديرچلمه‌سينه ايمکان وئرميردي و موغان چؤلدن داها چوخ قيشلاق يئري کيمي ايستيفاده اولونوردو. موغان دوزونون بؤيوک بير حيصه‌سينه صاحيب اولان جاواد خانليغي - اردبيل، قاراداغ، گيلان خانليقلاري اراضيسيندن – موغان چؤلده قيشلاماق اوچون آخيشان شاهسئون طايفالاري قارشيسيندا عاجيز ايدي. تاريخي مأخذلرده جاواد خانليغيني ايداره ائتميش ايکي خا‌نین - حسن خا‌نین و صفي خا‌نین آدي ساخلانيلميشدير. 1780-جي ايلده باکيدا اولموش کونسول تومانووسکي جاوادلي حسن خا‌نین کور و آراز چايلان آراسيندا اولان اراضيلري ايداره ائتديگيني و فتحعلی خاندان آسيلي اولدوغونو تصديق ائدير. همين دؤورده جاواد خاني موغاني دا ايداره ائديردي. بوماشئوين 1786-جي ايله داير تاريخي معلوماتيندا موغان‌چؤلده ياشايان اهالي حاقّیندا قئيدلر واردير. او، يازيردي کي، بورادا حسن خا‌نین باشچيليغي آلتيندا 1500 عاييله‌دن عيبارت کؤچريليک ائدن ترکمه ائللري ياشايير.

اونلارين اؤزونه‌مخصوص ديلي وار و محمدي دينینه اينانيرلار. حسن خان فتحعلی خاندان آسيليدير. منبعلر جاواد خانليغي اهاليسي‌نین ديليني تاتارجا، قاريشيق تورک ديلي کيمي گؤسترير. بئله‌لیکله، 18.عصرين 80-جي ايللرينده موغان خانليغيندا آذري تورکجه‌سينده دانيشان 1500 عاييله‌نین هر بيريني اورتا حسابلا 6 نفر گؤتورسک، اوندا بو ائرازيده 8000 نفر اهالي ياشاديغي معلوم اولار. روس حرب تاريخچيسي پ.بوُتکوْو ايسه 1796-جي ايله داير معلوماتلاريندا يازيردي کي، ايندي - 1796-جي ايلده جاواد بؤلگه‌سينده اکثريتي ترکمه‌لردن عيبارت اولان 470 عاييله و يا 1410 نفردن عيبارت کيشي جينسلي اهالي ياشايير. بوراني جاواد قصبه‌سينده اَيلشن صفي خان ايداره ائدير. کيشي اهالي‌نین سايي قدر قادين اولدوغونو قبول ائتسک، اوندا تقريباً جاواددا همين دؤورده 2820 نفرين ياشاديغي بللي اولار. پ. بوُتکوْوون معلوماتي جاواد خانليغي موغان ماحالي اهاليسي‌نین عومومي سايينا اويغون گلير. خانليغين رودبار ماحالينا داخيل اولان کندلرين اهاليسي‌نین سايي ايسه روس ظابيطي‌نین تاريخي قئيدلرينده گؤستريلمير. 18.عصرين 80-جي ايللرينده جاواددا اَيلشن صفي خان ايداره ائدير. کيشي اهالي‌نین سايي قدر قادين اولدوغونو قبول ائتسک، اوندا تقريباً جاواددا همين دؤورده 2820 نفرين ياشاديغي بللي اولار. پ. بوُتکوْوون معلوماتي جاواد خانليغين موغان ماحالي اهاليسي‌نین عومومي سايينا اويغون گلير. خانليغين رودباري ماحالينا داخيل اولان کندلرين اهاليسي‌نین سايي ايسه روس ظابيطي‌نین تاريخي قئيدلرينده گؤستريلمير. 18.عصرين 80-جي ايللرينده آذربايجان خانليقلاريندا اهالي‌نین سياهي‌يا آلينماسي کئچيريلمه‌ديگيندن پولکوونيک بوماشئوين موغان اهاليسي‌نین عومومي سايي حاقّینداکي معلوماتلاري علمي باخيمدان شوبهه دوغورمايا بيلمز. بئله ‌کي، بوماشئو ديگر آذربايجان خانليقلانندا (دربند، شکي) ياشايان خريستيان اهالي‌نین ساييم خئيلي شيشيردير و اونون تاريخي قئيدلري ديگر استاتيستيک قايناقلارلا تصديقلنمير. بئله‌لیکله، يوخاريداکي رقملر اؤيره‌نيلن دؤورون تاريخي رئالليغين تام عکس ائتديرمير، چونکي قيشدا مالدارليغين اينکيشافي اوچون طبيعي اوتلاقلارلا زنگين اولان موغان دوزنليگي‌نین و جاواد بؤلگه‌سي‌نین اهاليسي گلمه اهالي حسابينا خئيلي چوخاليردي. 19. عصره داير تاريخي قايناقلارین بيرينده شيروان ایالتی‌نین تاريخي جوغرافياسي ايله باغلي قئيدلرده موغان‌چؤلون اهاليسي حاقّیندا اؤتري معلومات وئريلير. بو ایالتین اهاليسي‌نین سايي جيدي دَییشیکلييه معروض قالميشدير. دئييلنلره گؤره، تکجه موغان دوزو 40000-ه قدر عاييله‌نین مسکونلاشديغي يئر اولموشدور.

دوغرودان دا جاواد بؤلگه‌سي، همچین موغان‌چؤل روسیه ايشغالينا قدر آراز چايي‌نین (او تايلي - بو تايلي) هم شيماليندا، هم ده جنوبوندا يئرلشن آذربايجان خانليقلاري‌نین ترکمه اهاليسي‌نین طبيعي قيشلاق يئري اولموشدور. روسیه ايشغاليندان سونرا ايسه بو عنعنه پوزولموشدور. 18.عصرده جاواد خانليغيندا دا اهالي‌نین ساييمي کئچيريلمه‌ديگيندن بورايا گلن و گئدن اهالي‌نین ميقدارينداکي فرقي موعیّن ائتمک مومکون دئييلدير. لاکين، بونا باخماياراق، منبعلر جاواد خانليغيندا يئرلشن کندلرين اهاليسي‌نین تاريخي-دئموقرافيک دورومو حاقّیندا موعیّن معلومات وئرمکده‌دير. موغان بؤلگه‌سي اهاليسي‌نین ترکيبينه منفي تاثير گؤسترميش عاميللره نظر يئتيرک. هله جاواد خانليغي ياران ماميشدان خئيلي قاباق بورا‌نین اهاليسي موعیّن دئموقرافيک دَییشیکلييه معروض قالميشدي. روسیه چاري و ايران شاهي 2. تهماسيب آراسيندا 1723-جو ايل عثمانلي پورتاسي ايله 1724-جو ايل موقاويله تراکتاتلارينا گؤره جاواد اوچ اؤلکه‌‌نین سرحد منطقه‌سينه دوشوب. 1724-جو ايل 24 اييون عثمانلي تورکیه‌سي ايله روسیه آراسينداکي ايستانبول موقاويله‌سينه اساساً آذربايجان تورپاقلاري ايکي يئره پارچالانميش تورکیه و روسیه‌یه کئچن تورپاقلار آراسيندا اوچ سرحد آييريجي قويولوردو. اوچونجو مرز کور ايله آرازين کسيشديگي سوقوووشان آدلي يئره دوشوردو. البته، بئله بير سياسي شراييطده يئرلي اهالي‌نین اوّلکی ياشاييش يئرلرينه قاييتماسي غئيري - مومکون ايدي. گؤستريلن بؤلگه‌ده سرحدچيلر يئرلشديريليردي. شهرين داغيديلماسيني ديگر قايناقلار دا تصديق ائدير. عثمانلي تورکیه‌سي، صفوي دؤولتي و روسیه دؤولتلري‌نین سرحدلري جاواددا کسيشيردي. بؤلگويه گؤره جاواد روسیه‌نین پايينا دوشوردو. بئله‌لیکله، هله آذربايجان خانليقلار يارانماميشدان خئيلي قاباق موغان و جاواد اهاليسي جيدي دئموقرافيک دَییشیکليگه معروض قالميشديلار. موغان دوزونده و جاواد شهرينده ياشايان اهالي‌نین دئموقرافيک وضعيتينه اساسلي تاثير گؤسترميش تاريخي حاديثه‌لردن بيري ده گيلان خاني هدایت خا‌نین 1778-جي ايلده بو بؤلگه‌يه هوجومو ايله باغليدير. تاريخي ادبياتدان بلليدير کي، دينج يوللا قوبا خانليغينا بيرلشديريلن جاواد خانليغي‌نین خاني حسن خان تئزليکله فتحعلی خا‌نین ان ياخين آداملاريندان بيرينه چئوريلير. جاواد خاني فتحعلی خا‌نین ان اينانيلميش آداملاريندان بيري اولوب، اونون گيزلي مشورتلرينده ايشتيراک ائديردي. ايستر يئرلشمه‌سي، ايسترسه ده حربي-استراتئژي باخيمدان اهمیّتلي اولان موغا‌نین خانليغا قاتيلماسي سونونجونون گئتديکجه گوجلنمه‌سي دئمک ايدي. قوبالي فتحعلی خا‌نین دؤولتچيليک منافئع‌ييني اوستون توتاراق بؤيوک دؤولتلر (روسیه، قاجارلار، عثمانلي) آراسيندا ديپلوماتيک مانئور سیاستيني قوبا خانليغي‌نین رقيبلري قبول ائتميردي. فتحعلی خا‌نین موغان دوزنليگيني و جاواد خانليغيني اؤز تورپاقلاننا بيرلشديرمه‌سي بير سيرا جنوبي آذربايجان خانليقلاري‌نین ماراغينا عکس ايدي. بئله کي، يوخاريدا گؤستريلن خانليقلارين اهاليسي‌نین کؤچمه مالدارليقلا مشغول اولان ترکمه حيصه‌سي‌نین عنعنه وي قيشلاق يئري اولان موغان‌چؤلون بؤيوک بير حيصه‌سي‌نین فتحعلی خا‌نین نظارتی آلتينا دوشمه‌سي، عئيني زاماندا اردبيلدن و موغاندان شاهسئونلرين موعیّن قيسمي‌نین قوبا خانليغينا کؤچورولمه‌سي گيلان، اردبيل،قاراداغ و ديگر خانليقلارين منافئع‌يينه اويغون گلميردي.

اوّللر قوبا خانليغينا قارشي ديپلوماتيک فيتنه‌کارليقلا مشغول اولان بير سيرا جنوب خانليقلاري فتحعلی خا‌نین 1774-جو ايلده گاودوشان ووروشماسينداکي مغلوبيتيندن بير قدر سونرا آچيق حربي موداخيله‌يه باشلاديلار. بو ايشده گيلانلي هدایت خان خوصوصيله جانفشانليق ائديردي. او، کئچميش شاماخي خاني آغاسي خان و قاراقايتاق اوسميسي ايله ایتّیفاق باغلادي. هدایت خا‌نین قوشونلاري 1778-جي ايلين اوّللرينده لنکران خانليغيني، سونرا ايسه ساليان حاکيمليگيني غارت ائتديکدن سونرا موغانا چيخيب جاواد خانليغي‌نین مرکزي ساييلان جاواد شهرينه دوغرو ايره‌ليله‌ديلر.اهاليني اسير آلديلار.اونلاري آغير تورپاق ايشلرينده، قالا تيکينتيلرينده و کند تصروفاتي ايشلرينده ايستيفاده اوچون رشت و انزلی‌ ايستيقامتينده آپارديلار. بو حاديثه جاواد خانليغي اهاليسي‌نین تاريخي دئموقرافيک دورومونا منفي تاثير گؤستردي. جاواد شهري داغيديلدي و بير داها اوّلکی وضعيتينه دؤنمه‌دي.

فتحعلی خا‌نین اؤلوموندن سونراکي دؤورده (17. عصرين 90-جي ايللرينده) کئچميش جاواد خانليغي‌نین اراضيسي اوّلجه قاراباغ خانليغي‌نین، 1795-جي ايلدن سونرا ايسه شاماخي خانليغي‌نین ترکيبينه قاتيلير.

حاکيملري[دَییشدیر]

  • قياس خان 1747—1750
  • حسن خان موغانلي 1750—1789
  • ابراهيم خان 1789—1795
  • صفي خان 1795-1805

قایناقلار[دَییشدیر]

  • Abbasqulu ağa Bakıxanov. Gülüstani-İrəm (tərcümə edən: M.Əsgərli). — Bakı: Minarə, 2000.
  • ŞAHİN FƏRZƏLİYEV- tarix elmləri doktoru, professor. Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi. — Bakı: "Elm", 2012. — Səhifələrin sayı:  336. — ISBN 978-9952-453-43-0.
  • Г.Б. Абдуллаев Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. — Баку: Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР, 1965. — Səhifələrin sayı:  620.
  • Mustafazadə Tofiq. Quba xanlığı. — "Elm". — Bakı: A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu, 2005.
  • Nailə Bayramova. Şamaxı xanlığı. — Bakı: Təhsil, 2009.
  • Гербер И.Г. Описание стран и народов вдоль запад- ного берега Каспийского моря 1728 г. История, география и этнография Дагестана ΧVΙΙΙ-ΧΙΧ вв., М.: Изд-во восточной литературы,с. 60-119. — 1958
  • Prof.S.Əliyarlı Azərbaycan tarixi. — Bakı:Azərbaycan, 1996. — Səhifələrin sayı:  870.
  • Абдуллаев Г.Б. Иранские происки против кубин- ского ханства и Картли - Кахетинского царства в 1776 и 1778 гг. — Известия АН Азербайджанской ССР (серия общественных наук), 1960, №4. — Səhifələrin sayı:  13-25.
  • Аzərbaycan Respublikası Dövlət Тarix Аrxivi (АRDТА). — Bakı.
  • Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г. Ч.1. СПб. — Изд-во Императорской Академии Наук, 1868. — Səhifələrin sayı:  620.
  • АКАК Т.ΙΙ. Издание под редакцией председателя ко- миссии Ад. Берже.. — Тифлис: Главное Управление Наместника Кавказа, 1868. — Səhifələrin sayı:  1238.
  • Дубровин Н. История войны и владычества русских на Кавказе.. — Т.ΙΙΙ, СПб, типография И.Н.Скороходова, 1886. — Səhifələrin sayı:  550.
  • Левиатов Вадим Николаевич. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке.. — Баку: "Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР", 1948. — Səhifələrin sayı:  227.
  • Описание Ширванской провинции, составленное въ 1820 году, по распоряжению главноуправляющего въ Грузии А.П.Ермолова, генералмаером князем Мадатовымъ и действи- тельным статским советником Могилевским. — Тифлис: типо- графия Главного Управления наместника Кавказского, 1867. — Səhifələrin sayı:  287.
  • Аzərbaycan Respublikası Dövlət Тarix Аrxivi (АRDТА). — Bakı.
  • Обозрение Российских владений за Кавказомь въ статистическомъ, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях. — Ч.ΙΙΙ. СПб, типография департамента внешней торговли, 1836. — Səhifələrin sayı:  397.
  • Броневский С.М. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. — Ч.2. М.: Типография С.Селивановского, 1823. — Səhifələrin sayı:  465.