تالیش خانلیغی

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Khanate of Talysh
فارسجا: Khānāt-e Talesh
1747–1826
پایتخت لنکران
دیل(لر)


آذربایجان تورکجه‌سی، تالیش دیلی، فارس دیلی
دولت خانلیق
تاریخچه
 - قۇرولوش 1747
 - ییٛخیلیش 1826

تالیش خانلیغی یوخسا لنکران خانلیغی (اینگیلیسجه: Talysh Khanate، فارسجا: خانات تالش‎، آلمانجا: Khanat Talysch، روسجا: Талышское ханство) آسیادا و آذربایجانین شومالیندا بیر اسکی دؤولت ایدی. و فارس دیلی رسمی دیلیدی. تالیش خانلیغی 1747 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1826 میلادی ایلینده داغیلدی.

خانليغين يارانما تاريخي[دَییشدیر]

1747-جي ايلده ماي آيي‌نین 9-دا نادر شاه اؤلدورولدوکدن سونرا آذربايجاندا خانليقلار يارانماغا باشلادي. بو دؤورده يارانان خانليقلاردان بيري ده تاليش خانليغي ايدي. خانليغين اراضيسي دئمک اولار کي، آذربايجان رئسپوليکاسي‌نین اينديکي آستارا، لنکران، لئريک، يارديملي، ماساللي رايونلاري‌نین اراضيلريني و اينديکي ايرا‌نین گيلان اوستا‌نی‌نين آستارا و هشتپر (حاضيردا تالیش آدلانير) بؤلگه‌لريني احاطه ائديردي.

سرحدلري تخمينن شيمالدان بولقارچايين، شرقدن کور چايي‌نین منصبينه‌دک خزر دنيزين، جنوبدان و غربدن ايران سرحدلرينه قدر بير اراضيني احاطه ائديردي. بئله کي، تاليش خانليغي شيمال-شرقده قوبا خانليغينا تابئع اولان ساليان سلطانليغي ايله، شيمالدا اراضيسي سونرادان شاماخي خانليغي ايله قاراباغ خانليغي آراسيندا بؤلوشدورولموش جاواد خانليغي ايله، شيمال-غربده قاراداغ خانليغي ايله، غربده اردبيل خانليغي ايله، جنوبدا ايسه گيلان خانليغي ايله همسرحد ايدي.

تاليش خانليغي‌نین مرکزي اوّلجه قيزيل‌آغاج کندي، سونرا آستارا، سوندا ايسه لنکران شهري اولموشدور.

تاليش خانلاري سولاله‌سي حاقيندا[دَییشدیر]

تاليش خانلاري سولاله‌سي‌نین منشايي حاقيندا معلومات ميرزه احمد ميرزه خداوئردي اوغلونون مؤليفي اولدوغو "اخبارنامه" (1882) اثرينده و آذربايجان تاريخچيسي سید علي کاظم بيگ اوغلونون "جواهرنامه‌ی‌ لنکران" اثرينده وئريلميشدير. ميرزه احمد ميرزه خوداوئردي اوغلو "اخبارنامه" اثرينده قئيد ائدير کي، لنکران خانلاري سولاله‌سي‌نین بانيسي سيد عباس بيگين نسلي گونئي آذربايجا‌نین خالخال ماحالي‌نین هير کنديندندير و سید عباس بيگ آغير ماليه وضعيتيندن دولايي 17. عصرين سونو – 18. عصرين اوّللرينده شيروان بيگلربيگليگي‌نین تاليش ماحالينا – خارخاتان کندينه کؤچموشدور. سید عباس بيگين صفوي نسليندن گلديگي بيلينير (يوکسک ائحتيماللا آنا خطي اوزره).

سید علي کاظم بيگ اوغلو 1869-جو ايلده يازديغي "جواهرنامه‌ی لنکران" اثرينده 2. شاه عباس صفوي‌نین (1642-1666) 1654-جو ايلده وئرديگي فرمانا ايستيناد ائده‌رک سید عباسين 12-جي نسيلده باباسي‌نین سید منتصربالله اولدوغونو يازير، بو شخصين ده 20-جي نسيلدن باباسي حضرتي محمد پئيغمبردير. يعني سید عباس محمد پئيغمبر 32-جي نسيل شجره‌سيدير، دولاييسي ايله منشاجه عرب اولموشدور.

يوخاريدا قئيد ائديلديگي کيمي سید عباس بيگ 17. عصرين سونو – 18. اوّللرينده گونئی آذربايجاندان تاليش ماحالينا – خارخاتان کندينه کؤچوب مسکونلاشميشدير. بو کندده ياشايارکن يئرلي فئوداللارلا ياخينلاشان سید عباس بو کندين صاحيبي بوراديگاهلي اسد بيگ حسین بيگ اوغلونون باجيسي آهو خانيملا ائولندي. اونونلا ايزديواجدان سید عباس بيگين سید جمال‌الدين بيگ آدلي اوغلو دونيايا گلدي. سید عباس بيگ و اسد بيگ 1736–جي ايلده موغان قورولتاييندا ايشتيراک ائتميش، نادر شاه افشارين حاکيميتيني تانيياراق اوغوللاري سید جماالدین بيگي و علي بيگي نادر شاهين حربي قوللوغونا گؤندرميش، اورادا ايسه اونلارا يوزباشي روتبه‌سي وئريلميشدي. نادر شاهين مأمورلاري سید جماالدین بیگه دريسي‌نین رنگيندن دولايي قارا بيگ (و 1747-جي ايلدن 1786-جي ايله‌دک لنکران خاني اولدو) دئييرديلر. او، نادر شاهين داغيستانا حربي سفرلري زاماني خوصوصي اولاراق فرقلنميشدي و بونا گؤره هيجري تاريخله 1154–جو ايلده (ميلادي تاريخله 1741/1742-جي ايلده) نادر شاه طرفيندن ايرثي "خان" تيتولو ايله موکافاتلانديريلميشدي.

قارا خان[دَییشدیر]

قارا خان لنکرانین ايقتيصادي و سياسي قودرتيني مؤحکملتمک مقصديله بير سيرا تدبيرلر حياتا کئچيردي، دايمي قوشون تشکيل ائتدي. او زامان تاليش خانليغي‌نین اراضيسينده‌کي تورپاق ساحه‌لري‌نین اکثريتي خان نسليندن اولمايان يئرلي فئوداللارين الينده ايدي. قارا خان همين فئوداللارين ايقتيصادي و سياسي قودرتيني قيرماق اوچون مرکزي حاکيميتله حسابلاشمايانلارين تورپاقلاريني موصاديره ائتدي. ايران تهلوکه‌سيندن قورونماق مقصديله (1747-جي ايلده) پايتاختي آستارادان لنکرانا کؤچوردو، گئنيش آبادليق ايشلري آپاردي. بو تدبيرلر شهرين تيجارت و مدنيت مرکزينه چئوريلمه‌سينه شراييط ياراتدي.

بو دؤورده لنکران خزر دنيزي ساحيلينده آرتيق اهميتلي بير ليمان شهرينه چئوريلمکده ايدي و دربند، نيازآباد و باکي شهرلري ايله بيرليکده آذربايجا‌نین هم داخيلي، هم ده خاريجي تيجارتينده موهوم رول اويناييردي. محض بو سببدن قارا خان پايتاختي آستارادان لنکرانا کؤچوردو. بو زامان تاليش خانليغينا 6 ناحیه: لنکران، آستارا، زوُواند، سئبيجان، وريادوز و بيله‌سووار داخيل ايدي. تاليش خانليغيندا آستارا، لنکران، موُرانقوُل، ارکيوان، دشتوند (ماسالليدان نئفچالايا کيمي)، اوُجارود، ديريق، سيريق، زوُواند، پيراند، اوْراند ماحاللاري مؤوجود ايدي.

قارا خان لنکرانا موختليف يئرلردن صنعتکار و اوستالار گتيرتميشدي. او، شهرين قالا ديوارلاريني، خان ساراييني، مسجيد، حامام، بازار، کاروانسارا اينشا ائتديردي. بو دؤورده شهرده ايکي بازار وار ايدي: يوخاري (مرکزي) و آشاغي بازار. بو دؤور تيکيليلري آراسيندا گؤزلليک و معمارليق باخيميندان خان سارايي ديقّتي داها چوخ جلب ائديردي. ايکي مرتبه‌دن عيبارت اولان ساراي باشدان باشا شبکه‌لي اولوب، رنگارنگ شوشه‌لرله بزه‌ديلميشدي.

لنکرانین خزر دنيزي واسيطه‌سيله ترانزيت تيجارتده ايشتيراک ائتمه‌سي، اونون ايقتيصادي بير مرکز کيمي تشکّول تاپماسيندا اهميتلي رول اويناميشدي.

تاليش خانليغي‌نین ايران و روسيه ايله موناسيبتلري[دَییشدیر]

قارا خان خاريجي سيياستده روسيه‌یه مئيل گؤستريردي. بو، بعضي ايران حاکيملريني، خوصوصيله، گيلانلي هدايت خاني ناراحات ائديردي. 1768-جي ايلده هدايت خان 12 مين نفرليک قوشونلا لنکرانا سوخولدو، شيندان قالاسينا چکيلن قارا خان بير مودّت موقاويمت گؤسترسه ده هدايت خان چوخلو خراج آلاراق قارا خاني آزاد ائتدي. قارا خان گيلان تجاووزونه قارشي يارديم آلماق مقصديله قارداشي کربلايي سلطاني کيچيک سيلاحلي دسته ايله قوبايا، فتحعلي خا‌نین حوضورونا گؤندردي. 1785-جي ايلده تاليش خانليغي قوبالي فتحعلي خا‌نین آذربايجا‌نین خئيلي حيصه‌سيني بيرلشديرديگي تورپاقلارا قاتيلدي. فتحعلی خان بوتون آذربايجان خانليقلاريني بيرلشديريب، گوجلو بير دؤولت ياراتماق ايسته‌ييردي. 1789-جو ايلده فتحعلی خا‌نین اؤلوموندن سونرا خانليق يئنيدن موستقيل سياست يوروتمگه باشلادي.

1786-جي ايلده قارا خا‌نین وفاتيندان سونرا حاکيميته اونون اوغلو مير مصطفی خان کئچدي (1786-1814). بو دؤور خانليق اوچون چوخ آغير ايللر ايدي. بئله کي، خاريجي هوجوملار اساساً ده جنوب سرحدلريندن آرا وئرمک بيلميردي. 1794-جو ايلده آذربايجا‌نین جنوبوندا حاکيميته گلن آغا محمد شاه قاجار ايراندا دا اؤز مؤوقئعلريني مؤحکملنديرديکدن سونرا جنوبي قافقازا هوجوما باشلادي. او، بوتون آذربايجان خانليقلاريندان اونا تابئع اولماغي طلب ائديردي. لاکين خانليقلارين اکثريتي بو طلبي ردّ ائتدي. يارانميش وضعيتدن ايستيفاده ائدن روسیه حؤکومتي قافقازدا، خوصوصيله آذربايجاندا اؤز مؤوقئعلري‌نین گوجلنديرمک ايشيني داها دا سورعتلنديرمگه چاليشيردي. تاليش خاني مير مصطفی خان روسیه تبعه‌ليگيني قبول ائتمگه حاضير اولدوغونو بيلديرميشدي. 1795-جي ايلده آغا محمد شاه قاجارين هوجومو عرفه‌سينده مير مصطفی خان روسیه‌يه مئيل گؤسترن آذربايجان خانلارينا مکتوب يازاراق ايرانا قارشي بيرگه موباريزه آپارماغا حاضير اولدوغونو بيلديردي. بونا باخماياراق قاجار اؤز قوشونلاريني 1795-جي ايلده هم ايروان، هم ده لنکران ايستيقامتينده آذربايجانا يئريتدي. مير مصطفی خان دوشمنه موقاويمت گؤسترمک ايقتيداريندا اولماديغيندان لنکران اهاليسيني ساري آداسينا کؤچوروب مودافيعه مؤوقئعيي توتدو. ايران قوشونلاري گئتديکدن سونرا لنکرانا قاييدان مير مصطفی خان 1795-جي ايلين سئنتيابريندا اؤز نوماينده‌سي زامان بيگي شيمالي قافقازا، روس گئنئرالي قودوويچين يا‌نینا، اوکتيابردا ايسه کربلايي اسدالله بيگي پئتئربورقا گؤندردي. 1796-جي ايل مارتين 12-ده کربلايي اسدالله بيگ تاليش خانليغي‌نین روسیه‌نین حيمايه‌سينده قبول ائديلمه‌سي حاقيندا مير مصطفی خا‌نین مکتوبونو 2. يئکاتئرينايا تقديم ائتدي.

مير مصطفی خا‌نین روسیه‌نین حيمايه‌چيليگيني قبول ائتمه‌سي، خزرده اوستونلوگو اله کئچيرمک ايسته‌ين روسیه اوچون چوخ اهميتلي ايدي. 1796-جي ايلده ايکي يئکاتئرينا‌نین وفاتيندان سونرا حاکيميته گلن 1. پاوئل روس قوشونلاريني گئري چاغيردي. بوندان ايستيفاده ائدن قاجار يئنيدن آذربايجانا سوخولدو. 1802-جي ايل دئکابر آيي‌نین 26-دا گئورگييئوسک موقاويله‌سينه گؤره تاليش خاني روسیه‌نین عالي حيمايه‌سينه قبول اولوندو.

ايران شاهي 1809-جو ايلده فرج‌الله خا‌نین کوماندانليغي آلتيندا 2 مين آتليني لنکرانا گؤندردي. اهالي لنکراني ترک ائديب ساري آداسينا کؤچدو. بو روسیه‌ني ناراحات ائتمه‌یه بيلمزدي. 1813-جو ايل يانوارين 1-ده گونش دوغدوغو زامان گئنئرال کوتليارئوسکي‌نین کوماندانليق ائتديگي روس قوشونلاري هوجوما باشلاديلار و 3 ساعات داوام ائدن قانلي دؤيوش نتيجه‌سينده 350 نفر ايتکي وئره‌رک لنکرانا داخيل اولا بيلديلر. شهرين مودافيعه قووّه‌لرينه رهبرليک ائدن صاديق خان 4 مين عسگري ايله قهرمانجاسينا ساواشاراق شهيد اولدو. روسلار شهره داخيل اولدوقدان سونرا دئمک اولار کي، اصل قتل‌عام ائده‌رک شهرين 16 مين ساکينیني قتله يئتيرديلر.

1813-جو ايل اوکتيابرين 12-ده روسیه و ايران آراسيندا گولوستان موقاويله‌سي ايمضالاندي. بو موقاويله ايله آذربايجا‌نین ايکي حيصه‌يه بؤلونمه‌سي‌نین اساسي قويولدو و آذربايجان تورپاقلاري ایکی‌یه بؤلوشدورولدو. تاليش خانليغي دا بير چوخ ديگر آذربايجان خانليقلاري کيمي روسیه‌يه بيرلشديريلدي.

1814-جو ايلين 26 اييولوندا گئنئرال-مايور مير مصطفی خان ورم خسته‌ليگيندن وفات ائتديکدن سونرا اونون يئرينه اوغلو ميرحسن خان کئچدي. تاليش خانليغي 1826-جي ايلده روسیه طرفيندن ايشغال اولوندوغو لغو ائديلدي. سونونجو خان اولان مير حسن خان 1831-جي ايل لنکران عوصيا‌نیندا روسلارا قارشي قهرمانجاسينا ووروشسا دا تاب گتيره بيلمه‌ييب ايرانا سيغينمالي اولدو. 1832-جي ايلده ايسه زهرله‌نرک اؤلدورولدو.

تاليش خانليغي تاريخي رول اويناميش سياسي حاکيميت ايدي. بونو اونون بير سيرا قونشو خانليقلارلا، روسیه ايله ديپلوماتيک علاقه‌سي ده گؤسترير.



بیرده باخ[دَییشدیر]

قایناقلار[دَییشدیر]

ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]