اورمیه خانلیغی

اورمو خانلیغی Urmia Khanate
۱۷۴۷–۱۸۶۵
اورمیه خانلیغی اَن بویوک زاماندا
وضعیت	خانلیق
پایتخت	اورمیه
عۆموُمی دیللر	تورکجه (رسمی)
دین	ایسلام
دؤولت	خاقانلیق
تاریخی دؤنم
• یارادیلدی	۱۷۴۷
• اؤزگورلوک افشار ایمپیراتورلوغو	۱۷۴۷
• ییخیلدی	۱۸۶۵
قاباقکی سونراکی افشار ایمپیراتورلوغو قاجارلار

اورمیه خانلیغی (اینگیلیسجه: Khanate of Urmia) ؛ ۱۷۴۷ و ۱۸۶۸/۱۸۶۹-جو میلادی ایللر آراسیندا، مرکزی اورمیه شهری اولماقلا، آذربایجانین غربینده یئرلشمیش ان نوفوذلو خانلیق‌لاردان بیری.

عومومی معلومات

اراضیسی: خوی و ماراغا خانلیق‌لاری، عثمانلی ایمپراتورلوغو ایله حودودلانیردی.

مرکزی: اورمیه

خانلاری: فتحعلی خان افشار (بیر چوخ منبع‌لرده – فاتح علی خان)، علی خان، ایمامقولو خان، امیراسلان خان افشار، محمدقولو خان.

تاریخی

خانلیغین اساسینی نادر شاه افشارین عمیسی اوغلو، افشار طایفاسیندان اولان فتحعلی خان افشار قویموشدو.او، حتّی نادر شاهین سرکرده‌سی اولان آزاد خانی دا اؤز طرفینه چکه بیلمیشدی. بوندان سونرا، او، مرکزلشدیرمه سیاستینی حیاتا کئچیرمگه باشلادی.ایلک اولاراق تبریزه هوجوم ائتدی، تبریز آسیلی حالا سالیندی و تبریز پایتاخت اولدو.داها سونرا خوی خانی شاهباز خان دا فتحعلی خانلا ایتّیفاق باغلاماغا مجبور اولدو.بوندان سونرا ایسه قاراداغ، ماراغا و سراب خانلیق‌لاری اورمیه خانلیغیندان آسیلی وضعیته سالیندی.او، ۱۷۵۱-جی ایلده آزاد خانی اونونلا ایتّیفاقدان ایمتیناع ائدن ایروان خانلیغی اوزرینه گؤندردی. ایروان خانی میر مهدی کارتلی چاری ۲. ایراکلیدن کؤمک ایسته‌دی. ۲. ایراکلی قازاخ و بورچالی آذربایجانلی‌لاریندان توپلادیغی اوردونو میر مهدی خانا کؤمگه گؤندردی. آزاد خان گئری اوتوردولدو. بئله‌لیکله، فتحعلی خان افشار ماکو و اردبیل خانلیق‌لاری ایستیثنا اولماقلا، بوتون جنوبی آذربایجان خانلیق‌لارینا اؤز حاکیمیتینی یایا بیلمیشدی.

اورمیه خانلیغی‌نین حؤکمداری فتحعلی خان افشار نادر شاه افشارین ان یاخین آدام‌لاریندان بیری ایدی و افشارلار طایفاسینا منسوب ایدی. فتحعلی خان افشار جنوبی قافقازین توتولماسی و ایراندا عالی حاکیمیت اوغروندا موباریزه‌یه ده خوصوصی اهمیت وئریردی. بو مقصدله موختلیف خانلیق‌لارا موتفیقلیق حاقّیندا موراجیعتنامه‌لر گؤندریلدی. ایروان خانلیغینا هوجوم اوغورسوز اولدوقدا هوجوم ایستیقامتی گورجوستانا یؤنلدی. چار ۲. ایراکلی مغلوب ائدیلدی.

فتحعلی خان ایراندا عالی حاکیمیت اوغروندا موباریزه آپاران کریم خان زندین اوزرینده غالیب گلدیکدن سونرا حاکیمیتینی مرکزی و غربی ایرانا یایا بیلدی (۱۷۵۲). ایرانین شیمالیندا مؤحکملنن محمدحسن خان قاجارلا موباریزه چتین اولدو. محمدحسن خان اونون کریم خان زندله موحاریبه سیندن ایستیفاده ائده‌رک گیلانی توتان فتحعلی خانی اورانی ترک ائتمگه مجبور ائتدی. بونونلا کیفایتلنمه‌یه‌رک تبریزی، سونرا ایسه اورمیه نی توتدو (۱۷۵۷). یالنیز محمدحسن خانین اؤلدورولمه‌سیله آسیلیلیقدان قورتولماق مومکون اولدو (۱۷۵۹). فتحعلی خان تبریزه قاییتدی و حاکیمیتینی مؤحکملندیردیکدن سونرا قاراباغا هوجوم ائتدی و اونو آسیلی وضعیته سالدی (۱۷۵۹).

محمدحسن خاندان سونرا ایراندا باشلیجا قووّه‌یه چئوریلن کریم خان زند اورمیه نی ۱۷۶۳-جو ایلده ۹ آی موحاصیره‌ده ساخلاییر. نهایت اورمیه خانلیغینی توتان کریم خان زند فتحعلی خان افشاری شیراز قوناقلیغیندا اعدام ائتدیریر.

کریم خان زندین اؤلومو ایله خانلیق یئنیدن موستقیل سیاست یئریتمگه باشلادی. بو زامان محمدحسن خان قاجارین اوغلو آغا محمد خان اورمیه لی علی خانی یانینا چاغیریب گؤزلرینی چیخارتدی. آغا محمد خانین چکیلمه‌سیندن سونرا امامقولو خان حاکیم سئچیلدی. او، سرابلی علی خان شقاقی ایله خویلو احمد خانا قارشی ایتّیفاق باغلادی. موتّفیق‌لر تبریز یاخینلیغینداکی دؤیوشده مغلوب اولدولار. امیراسلان خان افشار اورمیه‌یه حاکیم تعیین ائدیلدی، لاکین اونون خانلیغی اوزون چکمه‌دی. محمدقولو خان یئنی حاکیم تعیین اولوندو. آغا محمد خانین هوجوموندان سونرا اوشنو قالاسینا چکیلدی. قاجارین اؤلومو ایله موستقیل‌لیگینی برپا ائدن خانلیق، ایران تاختینا چیخان فتحعلی شاها تابئع اولدو.

اراضیسی

آذربایجانؽن ان قدیم و ان بؤیوک ویلایتلرین‌دن بیری اوْلان اورمیه خانلیغی قۇزِیدن سالماس، دوْغودا اۇرمییا گؤلو، گۆنیده کۆردیستان، باتؽدا تورکیه و عراق هم‌سرحد ایدی. خانلؽغین دوغوسوندا یئرلشن اورمو گولونون ایالت اۆچون بؤیوک ایستراتئژی، ایقتصادی و سیاسی اهمییتی واردؽ. بۇ گؤل واسیطه‌سیله آذربایجانؽن دیگر جنۇب خانلؽقلاری ایله تیجارت علاقه‌لری قۇرولموشدو. اورمیه ایالتی اۇرمییا گؤلونون ساحیللری ایستتیثنا اوْلماقلا، هر طرفدن بؤیوک داغ سلسله‌لری ایله احاطه اوْلونموشدور. اورمیه نین دا داغ توْرپاقلارینین یۇخاری حیصّه‌سی داها چوْخ قارا توْرپاقلا اؤرتولدویوندن بۇرادا قۇرو اکینچیلیک محصۇللارینین بئجریلمه‌سی اۆچون چوْخ الوئریشلی شرایط وار ایدی. سرحد داغلارؽنین بعضیلرینین سطحی ایلین بۆتون فصیللرینده قارا اؤرتو اوتوروردو. بۇ دا، ویلایتین سۇیا اوْلان طلباتؽنی تامامیله اؤدمیش، کیچیک چایلارؽن و درلرین یارانماسؽنا سبب اوْلموشدور.

کند تصرۆفاتی و اکینچیلیک

اورمیه خانلؽغینین توْرپاغینی طبیعی قۇرولوشونا گؤره ایکی حیصسه‌یه آیؽرماق داها دوْغرو اوْلار. بۇنلاردان بیری مۆلاییم هاوا و سۇوارما سیستئمینه مالیک گئنیش اوْوا و دۆزنلیکلر، آیری حیسه اساساً یاغؽش و قار سۇلاری ایله سۇواریلان نیسبتا سوْیوق هاوا شرایطینه مالیک داغلؽق بولگه دیر. خانلؽغین هم گئنیش دۆزنلیکلرینده‌، هم‌ده داغلؽق ماحاللارؽندا تاخؽلچیلیق گئنیش شکیلده اینکیشاف ائتمیشدیر. توْرپاغی داها مۆنبیت اوْلان خانلؽقدا ایلین ایکی فسلینده (پایؽز و یای) بۇغدا اکیلیردی. اۇرمییا خانلؽغیندا گئنیش یایؽلمیش اساس بۇغدا نوْولریندن باشقا «مۇدیک»، «دودیش»، «قاراقؽلچیق»، «سۆموکسوز» و آیریلاری. نادیر بۇغدا و آرپا سوْرتلاری یئتیشدیریلیردی. خانلؽق اراضیسینده همچینین دۆیو، پاخلا، لوْبیا، مرجیمک، دارؽ، قارغؽدالی کیمی دنلی بیتکیلر گئنیش بئجریلیردی. خانلؽغین توْرپاغی و ایقلیمی تۆتونچولوک اۆچون الوئریشلی اوْلدوغوندان اوْنون ایستئحصالؽ دا گئنیش یایؽلمیشدی. اۆشنو ماحالؽندا تئز-تئز ۱ هک ساحه‌دن ۷۰۰ کق-دان چوْخ تۆتون الده ائدیلیردی. خانلؽقلارینین کند تصرۆفاتیندا پامبؽقچیلیق و ایپکچیلیک‌ده مۆعیین یئر تۇتوردو. خانلؽقلار دؤورونده پامبؽق، ایپک ایستئحصالؽ اورمیه، ماراغا و اردبیل خانلؽقلاریندا داها گئنیش یایؽلمیشدی. باغچیلیق و بوْستانچیلیق خانلؽق اهالیسینین اساس مشغۇلییتلریندن بیری ایدی. بۇرادا اۆزومچولویون اینکیشافؽ شرابچؽلیق ساحه‌سینین اینکیشافؽنا مۆثبت تأثیر گؤسترمیشدی و نتیجه‌ده خانلؽق بۆتون رئگیوْندا شراب ایستئحصالؽندا ایلک پیلله‌ده ایدی. اورمیه خانلؽغینین توْرپاقلارینین چوْخ حیسه‌سینی چمنلیکلر و اوْتلاقلار احاطه ائدیردی. مۆوافیق اوْلاراق بۇرادا اکینچیلیکله یاناشؽ، حیواندارلؽق دا اهالینین مشغۇلییتلریندن بیری ایدی. بعضی منبعلرده حیواندارلؽقلا علاقه‌لی آشاغؽداکی ستاتیسیکالار وئریلمیشدیر: اۇرمییادا ۱۶۹۰۰ باش آت، ۱۳۲۰۰ باش آیغؽر، ۲۶۳۰۰ باش ائشک، ۴۴۰۰ باش قاتؽر، ۳۳۷۰۰ باش اینک و اؤکوز، ۳.۶۸۵.۰۰۰ باش قوْیون، ۱.۴۲۰.۵۰۰ باش کئچی واریدی. ویلایتده آرؽچیلیق، ایپکچیلیک، توْیوقچولوق دا گئنیش یایؽلمیش مشغۇلییت ساحه‌لریندن ایدی.

خانلؽقین ایداری قورولوشو

خانلؽقین مرکزی و ماحاللاردان ایدی. ماحاللا ناهییه‌لره‌، ناهییه‌لر کندلره‌، اوْبالارا بؤلونوردو.خانلؽق دؤنمین‌دن اول مؤوجود اوْلموش اداره‌-اراضی قۇرولوشو خانلؽقلار دؤورونده اوْلدوغو کیمی ساخلانمؽشدی.

دول ماحالی: اورمیه ویلایتینین ایداری-اراضی واحیدلریندن بیری‌ده دوْل ماحالؽدیر. دوْل ماحالؽنین اراضیسی قاشقاقاگدیکدن ، خان طاوۇسا قدردیر. ماحال غربدن مئح داغلارؽ، شیمالدان باراندۇز ماحالؽ ایله هم‌سرحد ایدی. ماحالؽن تابعلی‌یینده رشکی-سۇلتاناوا، پیره‌لی، کامانه، نیزاوا، نارا، اوْغول داشاغؽل، آشاغؽ کنان، اۆست کنان، بردخوْش، نازلؽ، پاپاز، زیوه، جاراوا، شیطاناوا، سامۇرتا،خۇدراوا، دؤله‌، دؤرد، تلوا، تروز، تاوۇسبر ایدی.

نازلؽ ماحالی:ماحال شیمالدان انزل، شرقدن اورمو گولو، جنۇبدان سۇمای، غربدن اورمیه نین اؤزو ایله هم‌سرحد ایدی. مرکزی ساعاتلؽ قصبه‌سی ایدی. نازلؽ ماحالؽندا آوشار ائلینین کۇهگیلویه‌لی (کهگهلی) اوْیماغی.

قایناق

• انور چینگیزاوغلو، آیدین آوشار، آوشارلار، باکی، "شوشاً، ۲۰۰۸، ص۱۳۹-۱۴۰

• انور چینگیزاوغلو، بهرام محمدلی اورمیه خانلیغی.-باکی:SDUنشریاتی.-ص: ۱۸۸