تورکجه

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
Tavarkaja.png


تورکجه
اوریژینال آدی: Azərbaycan dili (Azərbaycanda)، آذربايجان ديلی، آذربایجان تورکجه‌سی، تورکو، تورکی، (ایران‌دا)، Азәрбајҹан дили (گئچمیش سووئتلر بیرلییینده)
اؤلکه‌لر: ایران، آذربایجان، گورجوستان، روسیه، اوکراین، آلمانیا، آمریکا، عراق، تورکیه، سوریه، قازاقیستان، بؤیوک بریتانیا، ائرمنیستان (۱۹۸۸-جی ایله قدر)[۱][۲]
رئگیونلار: ایران ایران‌دا: غربی آذربایجان، شرقی آذربایجان، اردبیل، زنجان، قزوین، همدان، قوم اوستانلارین‌دا؛ قیسما مرکزی، گیلان، کوردوستان؛ مازندران و رضوی خوراسان اوستان‌لارین‌دا؛ تهران، کرج، مشهد استان فارس قشقایلر.شهرلرین‌ده.
شابلون:گورجوستان-بایراقگورجوستان‌دا: مارنئولی، بولنیسی، دمانیسی، قاردابانی؛ ییغجام حال‌دا ساقارئجو، کاسپی، متسخئتا، سالکا، لاقودئخی، کارئلی، تئتری-سکارو، قوری، تئلاوی؛ ائله‌جه ده تیفلیس، روستاوی، دئدوپلیس-سکارو شهرلرین‌ده.
روسیهروسیه‌ده: ییغجام حال‌دا داغیستاندا (دربند، تاباساران، روتول، قیزیلیار رایونلارین‌دا)؛ ائله‌جه ده روسیانین بیر چوْخ آیری شهرلرین‌ده.
تورکیهتورکیه‌ده: کومپاکت حال‌دا قارس، ایقدیر، ارزوروم ویلایتلرین‌ده؛ ائله‌جه ده تورکیه‌نین بیر چوْخ دیگر شهرلرینده.
عراقعراق‌دا: تورکمنلرین دیالئکتی.
رسمی وضعیت: آذربایجان, روسیه (داغیستان)
رئیتینگ: ۳۰
تصنیفاتی
???
آلتای دیل‌لری
تورک دیل‌لری
اوغوز دیل‌لری
لاتین الیفباسی (آذربایجان جومهوریتین‌ده)
کیریل الیفباسی (داغیستان‌دا)
عرب الیفباسی (ایران‌دا)
لاتین الیفباسی (آذربایجان جومهوریتین‌ده)
کیریل الیفباسی (داغیستان‌دا)
عرب الیفباسی (ایران‌دا)
азе 025
az
aze
aze, azj, azb, qxq, slq
باخ: پروژه:دیلچیلیک

تۆرکجه‌ یا آذربایجان تۆرکجه‌‌سی[۳]آذربایجان تورکلرینین آنا دیلی، ائله‌جه ده بوتون آذربایجان‌لیلارین اونسیت دیلی. تورک دیللرینین گونئی باتی قروپونا داخیل‌دیر. آذربایجان جومهوریتینین و روسیهنین داغیستان رئسپوبلیکاسیندا[۴] رسمی دؤولت دیلی‌دیر.

آذربایجان تۆرکجه‌‌سینده آذربایجان، ایران، عراق، گورجوستان، روسیه، تورکیه، اوکرایناراضی‌سینده گئنیش ایستیفاده اوْلونور.

آذربایجان جومهوریتینده بۇ دیلین جوزئی فرقلنن ۴ دیالکتی واردیر:

  1. دوغو دیالئکتی — قوبا، شاماخی، باکی، موغان و لنکران دیالکت‌لری
  2. باتی دیالئکتی — قازاخ، قاراباغ، گنجه دیالکت‌لری
  3. قوزئی دیالئکتی — شکی و زاقاتالا-قاخ دیالکت‌لری
  4. گونئی دیالئکتی — ناخچیوان، اوردوباد، ایروان دیالکت‌لری [۵]

آذربایجان تۆرکجه‌‌سی گنئالوژی بؤلگویه اساساً تورک دیللرینه منسوبدور. باشقا دیل قروپ‌لارین‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ قروپا داخیل ائدیلن دیللر ده بیر-بیرینه لکسیک، مورفولوژی و سینتاکتیک جهت‌دن چوْخ یاخیندیر. دیالئکتلر بیر-بیریندن فونئتیک خوصوصیتلرینه گؤره فرقلنیرلر. آذربایجان تۆرکجه‌‌سیتورک، تورکمن و قاقاوز دیللری ایله یاناشی تورک دیللری قروپونون اوغوز دیللری یاریم‌قروپونا داخیلدیر.

قیسا تاریخی[دَییشدیر]

گونئی آذربایجان‌دا آذربایجان تورکجه‌سی لهجه‌لری

آذربایجان تۆرکجه‌‌سی‌نین و آذربایجان خالقی‌نین تشککولو ۳ - ۷-جی عصرلرده باش وئرمیش، ۷ - ۸-جی عصرلرده باشا چاتمیشدیر. بۇ زامان آذربایجاندا گئدن دینی موباریزه آرتیق سوْنا یئتمیشدیر.[۶] XI عصرده آذربایجان دیلی قافقازدا و قونشو اؤلکه‌لرده گئنیش اینکیشاف تاپیر. آذربایجان تۆرکجه‌‌سی تورک دیللری‌نین اوغوز قروپونا داخیلدیر. یئرلی اهالی‌نین اساس دیلی اوْلان آذربایجان تۆرکجه‌‌سی ۱۱-جی عصرین اورتالاریندا اوغوز طایفالاری دیلی‌نین گوجلو تأثیری آلتیندا تام شکیلده فورمالاشمیشدیر. ۱۲-جی عصرده ادبی آذربایجان دیلی تشککول تاپدی. شاعیرلر فارس و عرب دیللری ایله یاناشی بۇ دیلده ده اثرلر یازیردیلار.[۷]

ن.جعفروف "آذربایجان تورکجه‌سی‌نین میلی‌لشمه‌سی تاریخی" اثرین‌ده "XI-XII عصرلردن باشلایاراق آذربایجاندا مئیدانا چیخان مؤحتشم تورک دؤولتلرینده رسمی دیل کیمی عرب، فارس دیللری ایله یاناشی تورکجه‌دن‌ده ایستیفاده اولوندوغونو" گؤستریر.[۸]

صفویلر دؤولتینده آذربایجان تۆرکجه‌‌سی سارایدا و اوردودا حاکم دیل اوْلماقلا ایمپئرییانین ایلک رسمی دؤولت دیلی ایدی[۹][۱۰]. روس عالیمی V.V.Bartold ۱۹۱۲-جی ایلده یازیردی: "...خاندانین تشکول ائتدیگی یئرده آذربایجان اهالیسی تورکجه دانیشیردی و نتیجه‌ده تورکجه صفویلر دؤولتینده سارای و اوردو دیلی اولاراق قالدی."[۱۱]

عصرلر بویو ایشغاللار نتیجه‌سینده آذربایجان تۆرکجه‌‌سی‌نین آدی دییشدیریلمیشدیر. آذربایجان تۆرکجه‌‌سی اوزون مدت "تورکی"، "تورک دیلی"، "آذربایجان تورکجه‌سی"، بعضا ایسه "تاتار دیلی"، "قافقاز تاتارلارینین دیلی" (خصوصاً روس دیلینده یازیلمیش اثرلرده) آدلاندیریلمیش‌دیر[۱۲].

۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجان دئموکراتیک جومهوریتی یاراناندان آز سوْنرا آذربایجاندا کارگوزارلیغین تورک دیلینده آپاریلماسی ایله باغلی قرار قبول ائدیلیر. ۱۹۲۱-جی ایلده نریمان نریمانوو داداش بونیادزاده ایله بیرگه آذربایجان سسر-ده دؤولت دیلی‌نین تورک دیلی اولماسی ایله باغلی دئکرئت ایمضالاییرلار. ۱۹۲۱-جی ایلده آذربایجان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسی‌نین ایلک کونستیتوسییاسی قبول اوْلونور و اورایا دؤولت دیلی حاقیندا ماده سالینمیر. ۱۹۲۴-جو ایلده مرکزی ایجراییه کومیته‌سی‌نین آذربایجاندا دؤولت دیلی‌نین تورک دیلی اولماسی ایله باغلی قراری قبول اوْلونور.

۱۹۳۶-جی ایلده آذربایجانین یئنی کونستیتوسییا لاییحه‌سی حاضیرلانارکن اورادا آذربایجانین دؤولت دیلی تورک دیلی کیمی قئید ائدیلیر. آنجاق ۱۹۳۷-جی ایلین آوریل آییندا قبول اوْلونون اساس قانوندا دؤولت دیلی حاقیندا هئچ بیر قایدا اؤز عکسینی تاپمیر. آنجاق کونستیتوسییادا خوصوصی ماده اولماسادا، ۱۹۳۶-جی ایلدن سوْنرا بوتون نورماتیو سندلرده دؤولت دیلی آذربایجان دیلی قئید ائدیلیر.

۱۹۵۶-جی ایلده آذربایجانین ۱۹۳۷-جی ایلده قبول اوْلونموش کونستیتوسییاسینا آشاغیداکی مضموندا ماده علاوه ائدیلیر: "آذربایجانین دؤولت دیلی آذربایجان دیلی‌دیر…"[۱۳]

دؤولت دیلینه حصر ائدیلمیش بوتون ایجلاس‌لاردا دئموکراتیک شرایط یارادیلدیغین‌دان موختلیف فیکیرلر اؤزونو گؤستریر:

  • آذربایجان دیلیدیر؛
  • تورک دیلیدیر؛
  • آذربایجان تورک دیلیدیر؛
  • آذری تۆرکجه‌‌سیدیر؛
  • آذربایجان تۆرکجه‌‌سیدیر؛
  • تورک دیللری عائله‌سینه داخیل اوْلان آذربایجان دیلیدیر.

پرزیدنت حیدر علیئوین چیخیشیندان: "گلین تورک‌دیللی خالقلارا باخاق. بلی، بیز تورک‌دیللی خالقلاردان بیریییک و تورک منشألی خالقیق. کؤکوموز بیردیر. اؤزبک دیلی وار، قازاخ دیلی وار، قیرغیز دیلی وار، تاتار دیلی وار، باشقیرد دیلی وار، تورکمن دیلی وار، کومیک دیلی وار. دئمک، بۇ تورک‌دیللی خالقلارین دا هر بیری‌نین دیلی‌نین اؤز آدی وار. تورک‌دیللی خالقلاردا تاتار دیلی ده وار، او بیری قروپ دیللر وار، اونلارین دا هر بیری بۇ قروپا داخیلدیر، آما هر بیری‌نین اؤز آدی وار… آخی نه تَهَر آذربایجان تورکجه‌سی؟ میللتیمیز ندیر؟ آذربایجان تورکو. نه تهر بۇ میللتین ایکی آدی اولسون؟ بس نیه اؤزبک اؤزونه دئمیر کی، اؤزبکیستان تورکو، تاتار نیه دئمیر کی، تاتاریستان تورکویَم"[۱۴]

یئنه همین ایجلاسدا دؤولت باشچی‌سی قئید ائدیر: "… طالعیمیز بئله گتیریب کی، مثلا بیزه تاتار دئییبلر. اما بیز تاتار دئییلیک آخی. نئچه ایللر بیزه تاتار دئییبلر. ائله حسن بَی زردابی ده اؤزونه تاتار دئییبدیر، او بیریسیلر ده اؤزلرینه تاتار دئییبلر. بۇ باکیدا، آذربایجاندا بیر بئله آذربایجانلی ضیالی اولدوغو حالدا مکتبلر آچیلمیشدی – "روسسکو-تاتارسکایا ایشکولا"… من بونونلا سا­ده‌جه دئمک ایسته‌ییرم کی، بیزیم طالعیمیز بئله اوْلوبدور. روسیادا بیزه تاتار دئییبلر. روسییانین بورادا قوبئرناتورلاری بیزه تاتار دئییبلر. اوندان سوْنرا ۱۹۱۸-جی ایلدن ۱۹۳۶-جی ایله قدر تورک دئییلیب. ۶۰ ایلدیر بیز "آذربایجان دیلی"، "آذربایجانلی" دئییریک. ایندی بس نه ائدک؟ بونلارا جاواب اولمالیدیر کی، بیر قرار قبول ائدک".

مساله‌نین جیدیلیگینی نظره آلان دؤولت رهبری موتخصلرین ایشتیراکی ایله گئنیش موذاکیره‌لر کئچیردی و همین موذاکیره‌لر مؤوجود پروبلئملرین حلی اوچون کیفایت قدر محصولدار اوْلدو. همین موذاکیره‌لر گؤستردی کی، یالنیز میلی ایجتماعی تفکور دئییل، بیلاواسیطه موتخصلر ده آنا دیلینین قئید-شرطسیز "تورک دیلی" آدلاندیریلماسینین علئیهینه‌دیرلر. بونا سبب ایسه:

  • ایکی موستقیل تورک منشألی دیلین هر ایکیسی‌نین عینی بیر آدلا آدلاندیریلماسی اؤزونو دوغرولتمور و تجروبه‌ده اونلاری آیری-آیری آدلارلا (آذربایجان تۆرکجه‌‌سی – تورکیه تۆرکجه‌‌سی) آدلاندیرماق لازیم گلیر؛
  • آذربایجان اراضی‌سینده یاشایان غئیری-تورک منشألی موختلیف خالقلار، ائتنوسلار (تالیشلار، تاتلار، کوردلر، لزگی‌لر و س.) "آذربایجان دیلی"نین "تورک دیلی" آدلاندیریلماسیندان هر هانسی حالدا ناراحات اولورلار، بیر سیرا قوه‌لر ایسه بوندان ایستیفاده ائدرک "خیردا میلتچیلیک" حیسلرینی قیزیشدیریرلار؛
  • "آذربایجان دیلی" آدی آرتیق نئچه اون ایللردیر کی، اوغورلا ایشله‌نیر، کیفایت قدر بؤیوک ایشلنمه تجروبه‌سینه مالیکدیر.[۱۵]

آذربایجان تورکجه‌سی‌نین ایکی دؤورو حاقیندا[دَییشدیر]

آذربایجان تۆرکجه‌‌سی‌نین ادبی دیلی اؤز ۸۰۰ ایله یاخین اینکیشافی مودتینده ایکی بؤیوک دؤورو ایحاطه ائدیر. اسکی دؤور آدلاندیریلان بیرینجی دؤور ۱۳-جو عصردن ۱۸-جی عصره قدر اوْلان دؤورو، یئنی آدلاندیریلا بیلن ایکینجی دؤور ایسه ۱۸-جی عصردن یاشادیغیمیز گونلره قدر اوْلان بیر دؤورو ایحاطه ائدیر.

اسکی آذربایجان دیلینده سؤز بیرلشمه‌لری‌نین قورولوشو داها چوْخ عرب و فارس دیللرینین سینتاکتیک مودئلینده اوْلموشدور: فصلی-گول (گول فصلی)، ترکی-طریقی-عشق (عشق طریقینین (یولونون) ترکی)، داخیلی-اهلی-کمال (کمال اهلینه داخیل)… یعنی تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن سوْنرا ایشلنمیشدیر. ایکینجی دؤور آذربایجان دیلینده تامامیله عکسینه‌دیر: تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن موطلق و همیشه اول ایشلنیر.

آذربایجان دئموکراتیک رئسپوبلیکاسینین ایستیقلال بیاننامه‌سی (اسکی الیفبا ایله)

دیگر سینتاکتیک فرق کیمی، بیرینجی دؤورده بوداق جومله‌نین باش جومله‌نین ایچری‌سینده یئرلشدیگی تابعلی مورکب جومله‌لر داها چوْخ ایشلندیگی حالدا (کیمی کیم، بی‌وفا دونیادا گؤردوم، بی‌وفا گؤردوم)، یئنی دؤورده بۇ تیپدن اوْلانلارین اوزینه داها چوْخ فعلی صیفت ترکیبلری‌نین ایشلندیگینی گؤروروک.[۱۶]

هر ایکی دؤورون ادبی دیلی اؤز نؤوبه‌سینده موختلیف مرحله‌لری ایحاطه ائدیر.

بیرینجی دؤور آذربایجان تۆرکجه‌‌سی اؤز اینکیشافیندا ایکی مرحله‌دن کئچمیشدیر:

  1. ادبی دیلین تشکول مرحله‌سی (۱۳ - ۱۴-جو عصرلر)،
  2. کلاسیک شعر دیلی مرحله‌سی (۱۵ - ۱۷-جی عصرلر).

ایکینجی دؤور آذربایجان تۆرکجه‌‌سی ایسه اوچ مرحله‌نی ایحاطه ائدیر:

  1. ادبی دیلین خلقیلشمه‌سی مرحله‌سی (۱۸-جی عصر)،
  2. میلی دیلین یارانماسی و اینکیشافی مرحله‌سی (۱۹ - ۲۰-جی عصرین اولی)،
  3. موعاصیر مرحله (۲۰-جی عصرین ۱-جی روبعوندن سوْنرا).

فونئتیک خصوصیتلری[دَییشدیر]

فونئتیک خصوصیتینه گؤره "ا" فونئمینین بوتون یئرلرده ایشلنمه تئزلیگی ایله فرقلنیر.

تورک دیللریندن بیری کیمی معاصر آذربایجان دیلی اؤزوملو خصوصیتلری ایله فرقلنن فونئتیک و قراماتیک قورولوشو اوْلان بیر دیل‌دیر. اؤز فونئتیک قانونااویغونلوقلارینا گؤره، بۇ دیل‌ده املگلمه یئرینه گؤره فرقلنن ساییتلر، یعنی اؤن سیرا (ای(i)، او(ü)، ائ، ا، اؤ) و آرخا سیرا (ای(ı)، او(u)، آ، او(o)) سایت‌لر عینی بیر سؤز و یا سؤزفورما داخیلین‌ده ایشلنه بیلمز ("ایشیق"، "ایلدیریم" کیمی "ای" سایتی ایله باشلایان بیر نئچه سؤز استثنادیر): عینی زامان‌دا بۇ دیل‌ده دیل‌اورتاسی صامیت‌لرین (گ، ک) آرخاسیرا، دیلارخاسی ساییتلرین (ک، ق، غ، خ) اؤن سیرا ساییتلرله بیر هئجادا ایشلنمه‌سی ده مومکون‌سوزدور.

آذربایجان دیلینین فونئم ترکیبین‌ده ۱۵ ساییت و ۲۵ صامیت واردیر. بۇ ۴۰ فونئم آذربایجان الیفباسین‌دا ۳۲ حرفله ایشاره ائدیلیر.

آذربایجان دیلینین فونئم ترکیبین‌ده ۹ قیسا (ای، او، ائ، اؤ، ا، آ، او، او، ای)، ۶ اوزون (ی:، ائ:، اؤ:، ا:، آ:، او:) سایت وار. اوزون سایت‌لر بۇ دیل اوچون سجیوی دئییل، اونلار دئمک اولار کی، یالنیز آلینما سؤزلرده چوْخ آز حال‌لاردا ایشلنیر.

فونئتیک وورغو، بیر قایدا اولاراق، سونونجو هئجایا دوشور. فونئماتیک وورغونون یئری سؤزون معناسین‌دان آسیلی اولاراق دییشمیر: آلما' – 'آلما.

آذربایجان دیلین‌ده سؤز اولین‌ده ایشلنمین ۲ فونئم وار: ای(ı) سایتی و غ سامیتی.

سینتاکتیک خصوصیتلری[دَییشدیر]

آنا دیلی عابده‌سی (ناخچیوان)

آذربایجان دیلینین مورفولوژی قورولوشونا اساس (ایسم، صیفت، سای، اوزلیک، ظرف، فعل) و کؤمک‌چی (قوشما، باغلاییجی، ادات، مودال سؤزلر، نیدا) نیطق حیسه‌لری داخیل‌دیر.

ایسیم‌لرین کمیت، منسوبیت، حال، خبرلیک کاتئقوریالاری وار. بۇ کاتئقورییالار ایسیملشن دیگر نیطق حیسه‌لرینه ده عاییددیر.

آذربایجان دیلین‌ده ایسمین ۶ حالی (آدلیق، ییه‌لیک، یؤنلوک، تأثیرلیک، یئرلیک، چیخیش‌لیق)، فعلین ۵ (شوهودی کئچمیش، نقلی کئچمیش، ایندیکی، قطعی گله‌جک، غئیری-قطعی گله‌جک) زامانی وار. فعلین شکیل کاتئقورییاسی ۶ فورمانی (امر، آرزو، شرط، واجیب، لازیم، خبر) احاطه ائدیر.

فعللر مفعول، فاعل، حرکتین موناسیبتینه گؤره موختلیف ۵ قراماتیک نؤوعده (معلوم، مجهول، قاییدیش، قارشیلیق‌لی-مشترک، ایجبار) ایشلنه بیلیر.

آذربایجان دیلینین سینتاکتیک قانونونا گؤره، بیر قایدا اولاراق، موبتدا جومله‌نین اولین‌ده، خبر جمله عضوو سوندا، تعیین ائتدیگی سؤزدن قاباق‌دا گلیر.

آذربایجان دیلین‌ده سؤزیارادیجیلیغین‌دا اساساً مورفولوژی (دمیرچی، اوزوم‌چو، تبلیغات‌چی؛ دمیرچی‌لیک، اوزومچولوک، تبلیغات‌چی‌لیق؛ دولچا، قازانچا، اوتلوق، مئشه‌لیک؛ قالدیریجی، ائندیریجی؛ سئوینج، گولونج؛ یاواشجا، ایندیجه و س.) و سینتاکتیک (اوت‌بیچن، واختاموزد، بویون‌باغی، گون‌دوغان، ساری‌کؤینک، الی‌دولو، آدلی-سانلی، قیرخایاق، بئشاچیلان و س.) اصول‌لاردان ایستیفاده ائدیلیر.

الیفباسی[دَییشدیر]

آذربایجان تورکجه‌سی – عرب الیفباسی ایله یازیلمیش شعر کیتابی (میرزه محمد تاغی قومری ۱۸۱۹-۱۸۹۱)

تورک یازی تاریخی اویغورلارین الیفباسییلا باشلاسا دا، تۆرکجه‌‌نین یازیلماسینا عرب الیفباسینین بیر واریانتی ایله باشلانیب. سلجوق و عثمانلی تورکلری ۱۰-جو عصردن باشلایاراق عرب قرافیکالی الیفبانی اساس توتموش و بۇ الیفبا ایله چوخلو دیرلی اثرلر یاراتمیش‌لار. عرب الیفباسی تورک دیللری اوچون موکمل الیفبا اولماسا دا، تخمیناً ۲۰-جی عصرین اوللرینه قدر بۇ الیفبادان آذربایجان‌دا گئنیش ایستیفاده اوْلونوب و بۇ الیفبایلا آذربایجان تاریخینین، ادبیاتینین قیمتلی اثرلری قلمه آلینیب.

آذربایجان خالق جومهوریتی اعلان اوْلوندوقدان سوْنرا ۱۹۱۹-جو ایلده خوداداد بی ملیک‌آسلانوفون رهبرلیگی ایله لاتین الیفباسینا کئچمک اوچون کومیسیا یارادیلیر. کومیسیانین حاضیرلادیغی تدبیرلر پلانینیمجلیس تصدیق ائدیر. آذربایجان خالق جومهوریتی سوقوط ائتدیگیندن بۇ مسئله‌نی حیاتا کئچیرمک مومکون اولمور.

۱۹۲۹-جو ایله کیمی عرب قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده اوْلون‌سا دا آذربایجان رئسپوبلیکاسی اراضی‌سین‌ده ۱۹۲۹-۱۹۳۹-جو ایللرده لاتین قرافیکالی الیفبادان، ۱۹۳۹-۱۹۹۱-جی ایللرده ایسه کیریل الیفباسین‌دان ایستیفاده اوْلونوب. ۱۹۹۱-جی ایلدن باشلایاراق تدریجا یئنی‌دن لاتین الیفباسینا کئچیلیب. جنوبی آذربایجاندا یاشایان آذربایجان تورکلری ایسه عرب الیفباسین‌دان ایستیفاده ائدیرلر.

آذربایجان رئسپوبلیکاسینین دؤولت دیلی اوْلان توکجه‌نین الیفباسی لاتین قرافیکالی آذربایجان الیفباسیدیر.[۱۷]

تورکجه‌ده الیفبا دییشیک‌لری و قارشیلیق‌لاری[دَییشدیر]

عرب
گونئی آذربایجان‌دا (۱۹۲۹-جو ایله قدر هم ده قوزئی آذربایجان‌دا)
لاتین
(۱۹۲۹–۱۹۳۹)
قوزئی آذربایجان‌دا
کیریل
(۱۹۳۹–۱۹۹۱)
قوزئی آذربایجان‌دا
لاتین
(۱۹۹۲-ه.ه.)
قوزئی آذربایجان‌دا
آ ا A a А а A a
بـ ـبـ ـب ب B b Б б B b
جـ ـجـ ـج ﺝ C c Ҹ ҹ C c
چـ ـچـ ـچ چ Ç ç Ч ч Ç ç
ـد ﺩ D d Д д D d
ا E e Е е E e
,(کسره) Ə ə Ә ә Ə ə
فـ ـفـ ـف ف F f Ф ф F f
گـ ـگـ ـگ گ G g Ҝ ҝ G g
غـ ـغـ ـغ غ Ƣ ƣ Ғ ғ Ğ ğ
حـ ـحـ ـح ح,هـ ـهـ ـه ه H h Һ һ H h
خـ ـخـ ـخ خ X x Х х X x
  Ь ь Ы ы I ı
ی I i И и İ i
ـژ ژ Ƶ ƶ Ж ж J j
کـ ـکـ ـک ک K k К к K k
قـ ـقـ ـق ق Q q Г г Q q
لـ ـلـ ـل ل L l Л л L l
مـ ـمـ ـم م M m М м M m
نـ ـنـ ـن ن N n Н н N n
ـو و O o О о O o
  Ɵ ɵ Ө ө Ö ö
پـ ـپـ ـپ پ P p П п P p
ـر ر R r Р р R r
ثـ ـثـ ـث ث,سـ ـسـ ـس س,صـ ـصـ ـص ص S s С с S s
شـ ـشـ ـش ش Ş ş Ш ш Ş ş
تـ ـتـ ـت ت,ﻁـ ـط ـط ط T t Т т T t
U u У у U u
Y y Ү ү Ü ü
V v В в V v
یـ ـیـ ـی ی J j Ј ј Y y
ـذ ذ,ـز ز,ضـ ـضـ ـض ض,ظـ ـظـ ـظ ظ Z z З з Z z

عرب کؤکلو تورک الیفباسی[دَییشدیر]

جنوبی آذربایجاندا ایشلنن عرب الیفباسی فارس دیلین‌دن و عثمانلی تورکجه‌سیندن تأثیرلنیب. بۇ الیفبا عرب دیلینه اویغون اولسادا، تورک دیل عائله‌سینه منسوب اوْلان آذربایجان دیلینه سسلرین چوخ‌لوغونا گؤره اساس فورمادا ال‌وئریش‌لی دئییل. بۇ الیفبانین برپاسی اوغرون‌دا معاصر عصریمیزده بیر نئچه آدیم آتیلسادا بۇ چالیشمالار خالق ایچین‌ده یاییلماییب‌دیر. جنوبی آذربایجاندا اهالی فارس دیلین‌ده تحصیل آلماغا مجبور اوْلدوقلاری اوچون عرب و فارس سؤزلریله اوریژینال دیکته ایله تانیشدیرلار.

حاضردا ایران‌دا تۆرکجه‌ اوچون ایشلدیلن عرب الیفباسی ایله باغلی وضعیت چوْخ قاریشیق‌دیر. گونئی آذربایجان ضیالی‌لارینین لاتین الیفباسینین داها موناسیب اوْلدوغونو قبول ائتمه‌لرینه باخمایاراق بۇ الیفبانین تطبیقینه دؤولت طرفین‌دن قاداغا و محدودیتلر قویولوب. ایران‌دا آذربایجان تۆرکجه‌‌سینده کیتاب و قزئت‌لر یالنیز عرب الیفباسی ایله ایشیق اوزو گؤرور.

عرب الیفباسی‌نی برپا ائتمه تشبوس‌لرینین بیری تورک دیل اورتوقرافیا سئمیناری طرفین‌دن حیاتا کئچیریلیب. بۇ سئمینار دوکتور جاواد هئیتین باشچیلیغییلا ۲۰۰۱-جی ایلین اوکتوبرون‌دا تهراندا کئچیریلمیش‌دیر. عرب الیفباسین‌دا یازیلان آذربایجان تۆرکجه‌‌سینین ایملاسین‌دا (یازیلماسین‌دا) بیرلیک یاراتماق سئمینارین باش هدفی سئچیلمیش‌دیر. تورک دیلی یازی قوراللاری آدلی قرارلار سئمینارین سونون‌دا قبول اوْلونموش‌دور.

عرب الیفباسین‌دا بعضی حرفلرین فورماسی کلمه آراسیندا هارادا گلمه‌سین‌دن آسیلی‌دیر. بۇ حرف‌لر کلمه باشین‌دا، سونون‌دا و اورتاسین‌دا دییشیر.

آشاغی‌داکی جدول، عرب الیفباسی ترتیبی ایله دوزولوب و لاتین الیفباسین‌دا یاخین اوْلان قارشی‌لیق‌لاری گؤستریر.

آذربایجان دیلین‌ده عرب و لاتین الیفبا قارشیلیق‌لاری
تکجه باش‌دا اورتادا سون‌دا آدی لاتین میثال (لاتین) میثال (عرب) میثال (فارسجا)
آ / ا الیف a / ə / o / ’ آچ
ﺒـ بِ b baba بابا
پ ﭙـ پ پِ p papaq پاپاق
ﺘـ تِ t Tat تات
ﺜـ ثِ s saniyə ثانیه
ﺠـ جیم j cib جیب
چ چـ ـچـ ـچ چِ ch çap چاپ
ﺤـ حِ h hal حال
ﺨـ خِ x xal خال
ﺪـ دال d dil دیل
ﺬـ ذال z Azərbaycan آذربایجان / آذربایجان
ﺮـ رِ r rəng رنگ
ﺰـ زِ z zor زور
ژ ـژ ژِ zh Jalə ژاله
ﺴـ ـﺲ سین s sal سال
ﺸـ ـﺶ شین ş şirin شیرین
ﺼـ ـﺺ صاد s Səməd صمد
ﺿ ﻀـ ـﺾ ضاد z zərər ضرر
ﻄـ ـﻂ طا t təbil طبیل
ﻈـ ـﻆ ظا z zahir ظاهیر/ ظاهر
ﻌـ ـﻊ عین ə / ‘ əməl عمل
ﻐـ ـﻎ غین ğ bağ باغ
ﻔـ ـﻒ فِ f fil فیل
ﻘـ ـﻖ قاف q qələm قلم
ک ﮑـ ـﮏ کاف k kitab کیتاب / کتاب
گ ﮕـ ـﮓ گاف g gül گل/گول
ﻠـ ـﻞ لام l lalə لاله
ﻤـ ـم میم m mən من
ﻨـ ـﻦ نون n naz ناز
و ﻮـ واو v / o vilayət ولایت / ویلایت
هِ h , ə hava , dədə هاوا , دده
ﻴـ یِ y , i yaz یاز
- ئـ ـئـ - همزه ı , e beş بئش

بو حرف‌لر اؤزلرین‌دن سوْنرا هئچ بیر حرفه وصل اولمازلار:

آ،ا،د،ذ،ر،ز،ژ

لاتین کؤکلو تورک الیفباسی[دَییشدیر]

آذربایجان دیلین‌ده لاتین و عرب الیفبا قارشی‌لیق‌لاری
لاتین عرب تکجه عرب باش‌دا عرب اورتادا عرب سون‌دا میثال (لاتین) میثال (عرب) میثال (فارسجا)
Aa آ / ا آ / ا al آل آزاد
Bb ﺒـ baş باش بنده
Cc ﺠـ can جان
Çç چ چـ ـچـ ـچ çal چال چونکه
Dd د د د د diş دیش دوست
Ee ائ ائـ ئـ ئ sel
el
ev
سئل
ائل
ائو
Əə ع / ا عـ/ ـَ ـه / ه əl
sələ
əmi
اَل
سَله
عمی
Ff ف فـ ـفـ ف fil فیل
Gg گ گـ گـ گ göz گوز گل
Ğğ غ غـ غـ غ Ağır آغئر زغال، غوک
Hh ه / ح هـ / حـ هـ / حـ ـه / ح/ ه hərbə حربه هزار
ای /اێ ای /اێ ئـ/ێ ی/ێ mıx میخ / مێخ
İi ای ایـ یـ ی diz دیز
Jj ژ ژ ژ ژ Jalə ژاله
Kk ک کـ کـ ک Kitab کیتاب
Ll ل لـ لـ لـ lülə لوله
Mm م مـ مـ م muqam موقام
Nn ن نـ نـ نـ Nina نینا
Oo اوْ/او اوْ/او وْ/ و و/وْ Dolu دولو / دوْلو
Öö او / اؤ او / اؤ و/ؤ و/ؤ söz , özüm سوز / سؤز , اوزوم / اؤزوم
Pp پ پـ پـ پ pul پول
Qq ق قـ قـ ق qaşıq قاشیق
Rr ر ر ر ر radar رادار
Ss ث/س/ص ثـ/سـ/صـ ثـ/سـ/صـ ث/س/ص müsəlləs
səggiz
səhifə
صحیفه
سگگیز
مثلّث / موثللث
Tt ت/ط تـ/ط تـ/ط ت/ط tut
təbil
توت
طبیل
Uu او/اۇ او/اۇ و/ۇ و/ۇ uzun
quzu
اوزون / اۇزون
قوزو / قۇزۇ
Üü او/اۆ او/اۆ و/ۆ و/ۆ üzüm
düz
اوزوم / اۆزۆم
دوز / دۆز
Vv و و و و vahid واحید
Xx خ خـ خـ خ xahiş خاهیش
Yy ی یـ یـ ی yay یای
Zz ز/ض/ظ ز/ذ/ضـ/ظ ز/ذ/ضـ/ظ ز/ذ/ض/ظ zor
nəzir
zamin
münəzzəm

نذیر
ضامین
منظّم / مونظظم
زور

یوخاری‌داکی جدول‌ده سس‌لی حرف‌لرین حقیقی قارشی‌لیق‌لاری عرب الیفباسین‌دا اولماماغی آیدین‌لیقلا گؤستریلیر.

ادبیات[دَییشدیر]

  • محمد رضا هئیت. "شاعرلریمیز بیزی و دیلیمیزی نئجه آدلاندیریرلار" // "وارلیق" مجموعه‌سی، تهران، ۱۳۷۶.
  • محمدتقی زهتابی. "ایران تورکلرینین اسکی تاریخی" – تبریز، ۱۳۷۸.
  • خاقان بابایئو. آذربایجان دیلینین دؤولت دیلی کیمی تشکول تاریخین‌دن (۱۶ - ۲۰-جی عصرلر). "علم و حیات" نشریاتی. باکی. ۲۰۰۲

بیرده باخ[دَییشدیر]

خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]

قایناقلار[دَییشدیر]

  1. Н. Г. Волкова (Наталья Георгиевна Волкова — одна из ведущих советских этнографов-кавказоведов, признанный ученый в области этнической истории народов Кавказа, автор нескольких монографических исследований по этническому составу населения Северного Кавказа, по кавказской этнонимике) Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX вв. — IV. — СССР, Институт Этнографии им. М.Маклая, АН СССР, Москва: Наука, 1969. — С. 10. — 199 с. — 1700 экз. — ISBN 2131 Т11272
  2. http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950.29
  3. آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتی‌نین قانونو. نورماتیو حوقوقی آکت‌لارین واحید اینترنت الکترون بازاسی
  4. داغیستان رئسپوبلیکاسینین کونستیتوسییاسینا گؤره روس دیلی و داغیستان خالق‌لارینین هر بیرینین دیلی رئسپوبلیکانین دؤولت دیلی‌دیر. یازی‌سی اوْلان ۱۴ دیل، او جمله‌دن آذربایجان دیلی دؤولت دیلی کیمی ایستیفاده اوْلونور.
  5. آذربایجان دیلی تاریخی
  6. "آذربایجان تاریخی"، ۱۹۹۴. ز.م.بونیادوو و Y.B.Yusifovun رئداکته‌سی ایله، س. ۲۳۵
  7. شیروانشاهلار دؤولتی، سارا آشوربَی‌لی
  8. جعفروف ن.ق. آذربایجان تورکجه‌سینین میللیلشمه‌سی تاریخی. В.، ۱۹۹۵. سه.۱۸۱
  9. او. افندیئو – صفوی‌لر دؤولتی، باکی، ۲۰۰۷
  10. آذربایجان تاریخی (یئددی جیلدده)، باکی، ۲۰۰۷، III جیلد
  11. مممدوو ا. شاه طهماسیبین آذربایجان تورکجه‌سینده بیر مکتوبو. آدو-نون "علمی خبرلر"ی (دیل و ادبیات سئرییاسی). ۱۹۶۴، ن۶. سه.۷۳
  12. "آذربایجان دیلی میللی وارلیغیمیزین آیناسی‌دیر". "۲۱ فئورال – آنا دیلی گونو" نه حصر اولنموش مئتودیک وسایت. باکی – ۲۰۱۰
  13. "آذربایجان" قزئتی، ۷ نووامبر، ۱۹۹۵
  14. "آذربایجان" قزئتی، ۹ نویابر، ۱۹۹۵
  15. نظامی جعفروف. حیدر علیئو و آذربایجان دیلی
  16. آذربایجان رئسپوبلیکاسی پرزیدنتینین ایشلر ایداره‌سینین پرزیدنت کیتابخاناسی
  17. آذربایجان رئسپوبلیکاسین‌دا دؤولت دیلی حاقین‌دا آذربایجان رئسپوبلیکاسینین قانونو دؤولت دیلینین الیفباسی. ماده ۱۴