دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بویو (بیرینجی بوی)

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
(حکایتِ خان اوغلو بوغاج خان-دن يوْل‌لاندیریلمیش)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
دیرسه خان اوغلو بوغاج خان
درسه خان اوغلی بغاج جان بونی بیان یدر، خانم هی
عکس
درسه خان اوغلی بغاج جان بونی بیان یدر، خانم هی
درسه خان اوغلی بغاج جان بونی بیان یدر، خانم هی
اساس بیلگیلر
بوْیون سایی بیرینجی بوْی
اؤنجه‌کی بوْی مقدمه
سوْنراکی بوْی سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی
بوْیدا اولان اینسان آدلاری
اینسان آدلاری۱ باياندور خان
اینسان آدلاری۲ دیرسه خان
اینسان آدلاری۳ بۇغاج خان
یئر آدلاری

دیرسه خان اوْغلو بوغاج خان دده قورقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر. واتیکان نۆسخه‌سینده بوْیون آدی حکایتِ خان اوغلو بوغاج خان کیمی یازیلیبدیر.

موضوع[دَییشدیر]

باياندور خانین صؤحبتینه گئدن دیرسه خانین قارا اوْتاغا اوْتورتولماسی ایله دیرسه خانین قارشیلانماسی سێراسینداکی دۇيغو و دۆشونجه‌لری ایله اوْغلو بۇغاج خانین قهرمانلیقلارینی ایضاح ائدن دده قوْرقود حیکایه‌سی.

باياندور خان حؤکم خالقا هر ایل بؤيوک مراسیم تشکیل، يئنه بیر ایل گله‌جک قوْناقلارین اۆچ آيری چادیردا آغیرلانماسینی امر ائدیر. بۇنلار آق، قێرمیزی و قارا چادیرلاردیر. آق چادیر اوْغلان اۇشاغی اوْلانلارا، قێرمیزی قێز اۇشاغی اوْلانلار اۆچون، قارا چادیر ایسه هئچ اۇشاغی اوْلمايانلار اۆچوندور. بايیندیر خان اۇشاغی اوْلمايانلاری، اوشاق بوْیلارینا دۆشمه‌یَنلری تانری‌نین لعنت اوْلانلاری اوْلاراق گؤرور. دیرسه خانین ایسه اۇشاغی يوْخدور يانینداکی ۴۰ آدامیيلا گلدیگینده بۇ داورانیشی خوْش قارشیلاماز و خانیمینا حساب سوْروشماغا قرار وئریر. خانیمیندان حساب سوْروشارکن اؤزونو اؤيود-نصیحت دینلرکن تاپار، آما اؤيودو ده تۇتار و بؤيوک يئمک نیظاملار. اینسانلارا کؤمک ائدر خئير دۇعاسی آلیر و سوْنوندا ساغلام بیر اوْغلو اوْلور. اوْغلان بؤيوير و باياندیر خانین بؤيوک بوْغاسیيلا گۆله‌شیر، قۆتلی يۇمروغويلا اؤکوزو دۆزومونلر و يئنر. شان قازانار دده قوْرقودون ایلتیفاتلارینا نایل اوْلور، آتاسی طرفیندن دا تلطیف اوْلوناجاق. بۇنو قێسقانان آتاسی‌نین ۳۴ آدامی فسادلیق دۆشونورلر و آتاسینی بۇغاج خانا قارشی دوْلدورورلار. بیر اوْو نیظاملارلار و اوْ سێرادا جۆر اوْيونلارلا اوْغلانی آتاسینا وۇردورورلار. بۇغاج خان آناسی‌نین سۆدو و داغ چیچگی اوْغلانین ياراسینا درمان اوْلور. اوْغلان ۴۰ ایگید طرفیندن قاچیریلان آتاسینی قۇرتارار. دیرسه خان اوْغلونا تاخت وئریر.

بوْیدا اوْلان اسکی رسملر و اینانجلار[دَییشدیر]

بوْیدان بایاندور خانین قوْناقلیغیندا، اوْغلو اوْلان کیشی‌نین اوْتاغی آغ بوْیالی، قیزی اوْلان کیشی‌نین اوْتاغی قیزیل بوْیالی و قیز-اوْغلو اوْلمایان کیشی‌نین اوْتاغی قارا بوْیالی اوْلماق گؤرسه‌نیر. اوْلادی اوْلمایانی الله تعالی قارغاییب دئییرلر.

" کیمین کی اوْغلو-قیزی یوْخ، قره اوْتاغا گؤندرین.[۱] "
" اوْغلو-قیزی اوْلمایانی تانری تعالی قارغاییبدیر، بیزده قارغاریز دئمیشدیر.[۲] "
" گؤرورموسن نه‌لر اوْلدو؟ قالخیبانی بایاندور خان یئریندن دۇرموش، بیر یئره آغ اوْتاق، بیر یئره قیزیل اوْتاق، بیر یئره قارا اوْتاق تیکدیرمیش. اوْغوللولاری آغ اوْتاغا، قیزلیلاری قیزیل اوْتاغا، اوْغلو-قیزی اوْلمایانی قارا اوْتاغا گؤنده‌رین...[۳] "

بوْیدا تانریدان حاجت ایسته‌مک و حاجت قبول اوْلماغی اۆچون قۇربان کسمک، یوْخسوللارا پای وئرمک و بۇنا اوْخشار ایشلر شرح ائدیلیر:

" دیرسه خان خاتونو سؤیله‌میش، گؤره‌لیم نه سؤیله‌میش، آیدر:-های دیرسه خان! منه غضب ائتمه! اینجیییب آجی سؤزلر سؤیله‌مه! یئریندن قالخ آیاغا دۇر! آلا چادیری یئر اۆزونده تیکدیر! آتدان آیغیر، دَوه‌دن بۇغرا، قوْیوندان قوْچ اؤلدور! ایچ اوْغوزون، داش اوْغوزون بگلرین اۆستونه ییغناق ائت. آج گؤرسن دوْیدور. یالینجیق (چیلپاق) گؤرورسن گئییندیر. بوْرجلونو بوْرجوندان قۇرتار. تپه کیمی ات ییغ، گؤل کیمی قیمیز ساغدیر. اۇلو توْی ائیله! حاجت دیله! اولا کیم، بیر آغزی دعالینین آلقیشی ایله تانری بیر یئتگین اوْلاد وئره.[۴] "

بوْیدا اۇشاغی دایه الی ایله بؤیومه‌سی سؤیله‌نیر:

" بیر نئچه مدتدن سوْنرا بیر اوْغلان دوْغدو. اوْغلانجیغینی دایه‌لره وئردی، ساخلاتدی.[۵] "

اَیلنجه اۆچون بۇغا[ق ۱] ایله بۇغرا[ق ۲] ساواشدیرما رسمی:

" مگر خانیم! بایاندور خانین بیر بۇغاسی واردی، بیرده بۇغراسی واردی. اوْ بۇغا داشا بۇینوز وۇرسا اۇن کیمی اوْیولوردو. بیر یازدا بیزده گوزده (پاییزدا) بۇغا ایله بۇغرانی ساواشدیراردیلار. بایاندور خان قالین اوْغوز بگلریله تماشایا باخاردی، تفرج ائدردی. مگر سلطانیم، گئنه یازدا بۇغانی سارایدان چیخاردیلار. اۆچ کیشی ساغ یانیندان، اۆچ کیشی سوْل یانیندان دمیر زنجیرله بۇغایی تۇتموشدیلار. گلیب مئیدانین اوْرتاسیندا قوْیوب گئتدیلر.[۶] "

بوْیداکی شخصیتلر[دَییشدیر]

بایاندور خان، دیرسه خان و بوغاج خان دده قوْرقود کیتابی‌نین بیرینجی بوْیونون اساس شخصیتلریدیرلر.

بایاندور خان[دَییشدیر]

دده قورقود کیتابی‌نین دیرسه خان اوْغلو بوغاج خان بوْیوندا (بیرینیجی بوْی) بایاندور خان باره‌سینده بۇنلار یازیلیبدیر[۷][۸][۹]:

" بیر گون قام غان اوغلی خان بایندر یئریندن دورموشدی. شامی گونلوگی یئریوزونه تیکدیرمیشدی. آلا سیوانی گؤگ یوزونه آشانمیشدی. مین یئرده ایپک خالچاسی دوشنمیشدی. خانلار خانی خان بایندر ایلده بیر کره طوی ایدیب اوغوز بگلرین قوناقلاردی. گنه طوی ایدیب، آتدان آیغر، دوه‌دن بغرا، قویوندان قوچ قیردیرمیشدی. بیر یئره آغ اوتاغ، بیر یئره قیزیل اوتاغ، بیر یئره قره اوتاغ قوردورموشدی. -کیمی کی اوغلی-قیزی یوق، قره اوتاغا قوندورون، قره کئچه آلتینا دوشه‌یین، قره قویون یخنیسیندن ئونونه گتیرین. ییه‌رسه یئسین، ییمزسه دورسون گئتسین -دئمیشدی. اوغلی اولانی آغ اوتاغا، قیزی اولانی قیزیل اوتاغا قوندورون. اوغلی-قیزی اولمایانی آللاه تعالی قارغایبدیر. بیزدخی قارغاریز. بللی بیلسین -دیمیش ایدی.[۱۰] "
اؤنجه‌کی بوْی:
مقدمه
داستاندا یئری

بیرینجی بوْی

سوْنراکی بوْی:
سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی

قایناقلار[دَییشدیر]

آنادولو تورکجه‌سی ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dirse Han Oğlu Boğaç Han»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۶ سپتامبر ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

  1. درسدن نۆسخه‌سینده:کموک کی اوغلی قزی یوق، قره اوتاغه قوندرک.
  2. درسدن نۆسخه‌سینده:اوغلی قیزی اولمیانی الله تعالی قرغایبدر، بز دخی قارغرز.
  3. درسدن نۆسخه‌سینده:کوررمیسن نلر اولدی. قالقوبنی خان بایندر یریندن طورمش. بر یره اغ اوتاغ بر یره قزل اوتاغ بر یره قره اوتاغ دکدرمش. اوغللری اغ اوتاغه، قزلوی قزل اوتاغه، اوغلی قزی اولمیانی قزه اوتاغه قوندرک...
  4. درسدن نۆسخه‌سینده:درسه خانک خاتونی صویلمش. کوره‌لم نه صویلمش. ایدر. های درسه خان. بکا قضب ایتمه. اینجنب آجی سوزلر سویلمه. یرکدن ارو طورغل. آله چادرک یر یوزینه دکدرکل. اتدن، ایغردن، دوه‌دن، بغرا، قیوندن، قوج اولدرکل. ایچ اغوزک طاش اوغزک، بکلرین استوکه یغناق اتکل. آج کورسک طورغل. یالنجق کورسک طوناتغل. بورجلوی بورجندن قورترغل. دپه کبی ات یغ. کل کبی قمز صاغ در. اولی طوی ایله حاجت دله. اولاکم بر اغزی دعالی نک القیشله، تنکری بزه بر یتمان عیال ویرده دیدی.
  5. درسدن نۆسخه‌سینده:بیر نئچه مدت دن صکره بر اوغلان طوغردی. اوغلانجوغنی دایه لره ویردی. صقلتدی.
  6. درسدن نۆسخه‌سینده:مکر خانم بایندر خانوک بر بوغاسی واردی. بر داهی بغرایی واردی. اول باغا قتی طاشه بوینز اورسه، اون کبی اوکدردی. بیر یازین بر کوزین، بوغایله بوغرایی صواشدررلردی. بایندرخان قالن اغوز بکلریله تماشایه باقردی. تفرج ایدردی. مکر سلطانم کنه یازین بوغایی سرایدن چقردلر. اوج کشی صاغ یانندن، اوج کشی صول یانندن، دمور زنجیرله بغایی طوتمشلردی. کلوب میدان اورتاسنده قیو ویردیلر.
  7. قورقود, دده (۱۶-جی عصر). "بیرینجی بوی", کتاب دَدَم قورقود علی لسان طایفه اوغوزان (درسدن نوسخه‌سی) (تورکجه), ۱۰.
  8. فرزانه, محمدعلی (۱۳۸۵۸). دده قورقوت کیتابی -کتاب دده قورقوت- (بازنویسی از روی متن اصلی) (تورکجه-فارسجا). تهران: انتشارات فرزانه, ۲۲.
  9. زارع شاهمرسی, پرویز (۱۳۹۲). کتاب دده قورقود (درسدن یازقیسی), اول. تهران: انتشارات تک درخت, ۱۳-۱۴.
  10. " درسدن نوسخه‌سینده: بر کون قام غان اوغلی خان بایندر یرندن طورمشدی. شامی کونلکی ییر یوزنه دکدرمشدی. الا صیوانی کوک یوزنه اشانمیشدی. بیک یرده ایپک خالیجه‌سی دوشنمیشدی. خانلر خانی خان بایندر ییلده بر کره طوی ایدب، اغوز بکلرین قونقلردی. کنه طوی ایدب آتدن آیغردن دوه‌دن بغره قیوندن قوج قردرمشدی. بر یره آغ اوتاغ بر یره قزیل اوتاغ بر یره قره اوتاغ قوردرمشدی. کموک کی اوغلی قزی یوق، قره اوتاغه قوندرک. قره کچه التنه دوشک. قره قیون یخنسندن اوکنه کتورک. یرسه یسون، یمزسه طورسون کتسون دیمشدی. اوغلی اولانی آغ اوتاغه، قیزی اولانی قزل اوتاغه قوندرک. اوغلی قیزی اولمیانی الله تعالی قرغایبدر، بزدخی قارغرز. بللو بیلسون دیمش ایدی. "

قئیدلر[دَییشدیر]

  1. ائرکک اؤکوز.
  2. ائرکک دَوه.