ساسانیلر

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Sasanian Empire
Ērānshahr[۱][۲]
224–651
Derafsh Kaviani Simurgh
The Sasanian Empire at its greatest extent c. 620 CE, under خسروپرویز
پایتخت
دیل(لر)


دین


مزدیسنا
(also Babylonian, Christianity, Manichaeism, Judaism, Mandaeism, پاقانیزم, Mithraism, هندوئیسم, بودیزم)
دولت Feudal monarchy[۷]
Shahanshah
 - 224–241


بیرینجی اردشیر (هخامنشی) (first)
 - 632–651


Yazdegerd III (last)
تاریخ دؤنمی Late Antiquity
 - Battle of Hormozdgan 28 April 224
 - Climactic Roman–Persian War of 602-628 602–628
 - Civil war[۸] 628-632
 - Muslim conquest 633–651
 - Empire collapses 651
مساحت
 - 550[۹][۱۰]


۳٬۵۰۰٬۰۰۰کیلومترمربع (۱٬۳۵۱٬۳۵۸مایل‌مربع)
قاباقکی
سونراکی
Parthian Empire
Indo-Scythians
Kingdom of Iberia
Kushan Empire
Kingdom of Armenia (antiquity)
Lakhmids
Aksumite Empire
Qarinvand dynasty
Zarmihrids
Rashidun Caliphate
Dabuyid dynasty
Masmughans of Damavand
Bavand dynasty

ساسانیلر ایراندا ۴۲۷ حۇکومت سورن سلطنت سیلسیله‌دیر.[۱۱] بو سیلسیله‌نین حۇکومتی ۲۲۴ میلادی دن ۶۵۱-نجی ایله‌جن اوْلوبدور.

ساسانیلر ایمپیراتورلوغو۲۲۶-جی ایلدن ۶۵۱-نجی ایله قدر مۆعاصیر ایران، عیراق، افقانیستان، پاکیستان، تورکمنیستان و آذربایجان اراضیلرینی احاطه ائتمیش تاریخی دؤولت. سوسان و شوش شهرینده منشألی ساسانیلر سولاله‌سینین اساسینی ۲۲۶-نجی ایلده 1 اردشیر (آردشیر بابکان) اشکانیلرین سونونجو شاهی اولان V اردوانی مغلوب ائتدیکدن سونرا قویموشدور. بونونلا دا اشکانیلر یا آرشاکیلر سولاله‌سینین حاکمیّتینه سون قویولموش ساسانیلر دؤولتی یارانمیش‌دیر.

تاریخی

۲۲۴-نجو ایلده اردشیر بابکان اشکانیلر حؤکمداری V آرتابانی مغلوبیته اوغراتدی. بونونلا دا آرشاکیلر سولاله‌سینین حاکمیّتینه سون قویولدو. ۲۲۶-نجی ایلده ۱-نجی اردشیر (۲۲۶-۲۴۱) اؤزونو کتئسیفون شهرینده ایران شاهنشاهی اعلان ائتدی. حاکمیّت ساسانیلر سولاله‌سینین الینه کئچدییندن بو دؤولت ده ساسانیلر دؤولتی آدلاندیریلماغا باشلاندی. کتئسیفون شهری مداین آدلاندیریلدی و یئنه ده باشکند شهر اولدو. ساسانیلر روما ایمپیراتورلوغونا قارشی موناسیبتلرده کئچمیش اشکانیلر دؤولتینین سیاستینی داوام ائتدیریردیلر. ۱-نجی اردشیر ائرمنیستان و آذربایجان تورپاقلاریندان باشقا کئچمیش اه‌مه‌نی تورپاقلارینی دا بیرلشدیرمیشدی. ضعیفله‌میش کوشان ایمپیراتورلوغو دؤولتینین تورپاقلاری حسابینا اؤز اراضی‌سینی شرقه طرف داها دا گئنیشلندیرمیشدی. روما ایله شاهنشاه 1 شاپور (۲۴۲-۲۷۲) آراسیندا مسوپوتامییا و ائرمنیستان اوغروندا شدت‌لی موباریزه رومانین مغلوبیتی ائیله بیتمیشدی. ۱-نجی چاپور قافقازدا، شرق‌ده، اورتا آسیادا اؤز مؤقعلرینی اهمیت‌لی درجه‌ده مؤحکملندیره بیلمیشدی. لاکین شاپوردان سونرا آرتان داخیلی موباریزه‌لر ساسانیلر دؤولتینی چوخ ضعیفله‌تدی. بونون نتیجه‌سینده روما ایمپیراتورو کار ایله موباریزه‌ده مغلوب اولاراق ۲۸۳-نجو ایلده موقاویله باغلاندی. ائرمنی چارلیغی ساسانیلرین تأثیریندن چیخدی. 4 عصرده قافقاز آلبانیاسی، مئسوپوتامییا، ائرمنیستانین یاری‌سی ساسانی ایمپراتورلوغونون ترکیبینه داخیل ائدیل‌دی.

آلبانیا ۲۶۲-نجی ایلده ساسانیلردن وابسته وضعیته دوشدو. آتروپاتئنا ایسه ۲۲۷-نجی ایلده اونون ویلایتی اولدو. ۵۱۰-نجو ایلده ساسانیلر دؤولتینده ارشکیلر سولاله‌سینین حاکمیّتینه سون قویولدو. ۱-نجی خوسروو انوشیروانین دؤورونده آلبانیا، آتروپاتئنا و ایبئرییا ساسانی دؤولتینین شیمال مرزبان‌لیغینا داخیل ائدیل‌دی. ائرکن اورتا عصرلرده آلبانیادا، چولا، شکی، اوتی، آرساخ، پایتاکاران و س. ویلایتلر وار ایدی. اوتی ویلایتینده برده شهری، شکی و چولا آراسیندا قبه‌له شهری یئرلشیردی. همین دؤورده دربند هون قاپیلاری و یا دمیر قاپی آدلانیردی. پایتاکاران میل-موغانی، آرساخ ایسه قاراباغین داغلیق حیصّه‌سینی احاطه ائدیردی.

۳-نجو-۵-نجی عصرلرده ساسانیلر روما ایله مۆحاریبه ائدیردی. ساسانی شاهی ۱-نجی چاپور ۲۶۰-نجی ایلده روما ایمپراتورو والریانی مغلوب ائدرک اسیر آلدی. ۳۵۹-نجو ایلده ساسانیلر آمید دؤیوشونده آلبانیانین کؤمک‌لیگی ایله رومانی یئنه ده مغلوبیته اوغراتدیلار. ۳۷۱-نجی ایلده روما ایله ساسانیلر آراسیندا دزیراو دؤیوشو باش وئردی. بو دؤیوشده آلبان حؤکمداری اورنایر ساسانیلر طرفیندن ووروشوردو. بو دؤیوشده روما و ائرمنی قوه‌لری غالیب گلدی.[۱۲]

سوقوطو

ساسانی حؤکمداری ۳-نجو یزدگرد ایصفاهان‌دان ایمپراتورلوغونون هر طرفینه مکتوبلار گؤندره‌رک خالقینی قورتولوش ساواشینا چاغیریردی. ایمپراتورلوغونون موختلیف بؤلگه‌لرینده آرتیق حربی بیرلشمه‌لر یارائدیلیردی. بو خبرلری ائشیدن خلیفه عمر ابن خطاب ساسانیلرله دؤیوش اۆچون بؤیوک بیر اوردو توپلادی و بو اوردونون باشینا نئعمان ابن موقررینی تعیین ائتدی. ساسانی اوردوسونا ایسه مشهور سرکرده مردانشاه هؤرموز باشچیلیق ائدیردی.

نعمانی یازیر: "۶۴۲-نجی ایلین یاییندا همدانلا ایصفاهان آراسیندا یئرلشن نهاوند شهری یاخینلیغیندا ۳ گون داوام ائدن میثلی گؤرونمه‌میش قانلی دؤیوش باشلادی. بو دؤیوشده قان سو یئرینه آخیردی. او درجه‌ده کی، اینسانلار و آتلار دؤیوش میدانینداکی قان سئلیندن آیاق اۆسته دایانا بیلمیر، سوروشوب ییخیلیردیلار. سایجا چوخ اوستون اولان عرب اوردوسونون غلبه‌سی ایله بیتن دؤیوشده ۵۰ مین‌دن آرتیق دؤیوشچو هلاک اولدو..."

خیلافت اوردوسو باش کومان‌دان نئعمان ابن موقررین ده باشدا اولماقلا ۲۰ مینه‌دک شهید وئرمیشدی. ۳۰ مینه‌دک ساسانی دؤیوشچوسو محو ائدیلمیشدی.

نعمانی یازیر کی، نهاوندده‌کی مغلوبیتدن سونرا ساسانی اوردوسو بیر داها اؤزونه گله بیلمه‌دی و نهنگ ایمپراتورلوغو سرعتله ییخیلماغا باشلادی. آرران‌لیلار قالالارا قاپاناراق مقاومت گؤسترمه‌یه باشلادیلار.

زررینکوبون یازدیغینا گؤره، خیلافت تاریخینده نهاوند دؤیوشو "ظفرلر ظفری" آدلاندیریلمیشدی. بئله کی، بو دؤیوشدن سونرا عربلر قدیم و زنگین بیر ایمپراتورلوغو ضبط ائتمیشدیلر. عمر ابن خطاب ۳-نجو اؤزده قوردو مقاومت گؤسترمک اۆچون یئنی‌دن قوشون توپلاماسینین قارشی‌سینی آلماق اۆچون عرب اوردوسونا آررانین موختلیف اوستانلارینا یوروشلر ائدرک اهالینی اطاعت آلتینا آلماق و یزدیگرده کؤمک ائتمکدن چکیندیرمه‌یی امر ائتمیشدی.

خیلافت اوردوسو اردبیل‌دن خزر بویونجا شیمالا دوغرو حرکت ائدرک موغانا گلدی، آذربایجانین شیمالیندا داها جدی مقاومته راست گلن عربلر سوندا یئرلی اهالی ایله سازیش باغلادی.

تئزلیکله خیلافت اوردوسو ایصفاهانا یاخینلاشدی. ایصفاهان(یهودیه) حاکیمی فدوسفان خالقی قیرغینا وئرمه‌مک اۆچون قالادان چیخیب عرب کوماندانی عبدالله ابن عبدالله ال-انصاری ایله سازیش باغلایاراق ایصفاهانی دوشمنه تسلیم ائتدی. سازیشه گؤره شهر اهالی‌سیندن کیم ایسته‌سه کؤچوب گئده‌جک، ایسته‌مه‌ین ایسه شهرده قالاجاقدی. کؤچوب گئدنلرین داشینماز املاکی ایسه موسلمانلارا وئریله‌جکدی.

همدان شهرینین اهالی‌سی آز سونرا عصیان قالدیردیلار. خلیفه عمر نعیم ابن موقررینه مکتوب یازاراق اؤز اوردوسو ایله همدانا گئتمه‌یی امر ائتدی. نعیم ۱۲ مین‌ نفرلیک اوردو ایله همدانا یوروش ائتدی. یئنی‌دن صۆلح موقاویله‌سی باغلاندی.

بو حادثه‌لر باش وئررکن دئیلم، رئی و آذربایجانین دیگر جنوب اوستانلارینین اهالی‌سی عربلرله ووروشماق اۆچون اؤز قوه‌لرینی بیرلشدیره‌رک ساواشا حاضیرلاشیردیلار. آذربایجان اوردوسونا ایسفندیار فرروخزاد کوماندانلیق ائدیردی. همین واخت بیزانس‌لیلار دا آذربایجانا کمکه گلمیش‌دیلر.

۶۴۳-نجو ایلده واجی روز آدلی یئرده تورک و عرب اوردولاری قارشیلاشدیلار. شدت‌لی ووروشما باش وئردی و دؤیوش خیلافت اوردوسونون غلبه‌سی ایله بیتدی. واجی روز دؤیوشوندن سونرا عمر ابن خطابین امری ایله نعیم ابن موقررین رئی شهرینی محاصره‌یه آلاراق ضبط ائتدی[۱۳].

۳-نجو اؤزده قوردو تعقیب ائتمه‌یه چالیشان عربلر اونون یئرلشدیی شهرلری ضبط ائتمه‌یه جهد ائدیردیلر. همدان و رئیین ایشغالیندان سونرا ساسانی شاهینین شیمالا گئده‌رک خزر خاقانینین یانیندا سیغیناجاق تاپما احتیمالی دا آرادان قالخمیشدی.

۶۴۲-۶۴۴-نجو ایللرده ایصفاهان، تبریستان، فارس، کیرمان، سیستان و خوراسان اوستانلارینین ایشغالی ایله قدیم و زنگین آرران اؤلکه‌سی دئمک اولار کی، تماماً خلیفه‌نین الینه کئچمیش، بئله‌جه مؤحتشم ساسانی ایمپیراتورلوغو دا تاریخ صحنه‌سیندن سیلینیب گئتمیشدی

(قایناق- کیتاپ‌چی).

عومومیتله، عمر ابن خطابین خلیفه‌لیک مدتی خیلافت تاریخینین ان چوخ ایستیلالارلا یاددا قالان دؤورودور. بئله کی، عیراق، سوریه، اوردون، میصر، گورجوستان، آرران و آذربایجان، همچینین شیمالی آفریقاداکی مملکتلر محض اونون دؤورونده ایشغال ائدیلرک عرب دؤولتینین اراضی‌سینه داخیل ائدیل‌دی.

۶۳۹-نجو ایلده خلیفه عمرین امری ایله عتبه ابن فرقد فرات چایی بویونجا شیمال ایستیقامتینده حرکته کئچرک چایین غرب و شرق ساحیللرینی و موصول شهرینی اله کئچیرمیشدی. اورادان شیمال-شرقه ایستیقامت آلان عتبه ابن فرقد آذربایجانین داها ایچ اراضیلرینه داخیل اولموش و اورمیه شهرینی ضبط ائتمیشدی. اورمیه گؤلونون غرب ساحلی ایله شیمالا ایره‌لیله‌ین ایسلام اوردوسو سلماس و خوی شهرلرینی ده اله کئچیرمیشدی.[۱۴]

هله ۶۳۹-نجو ایلده عمر ابن خطاب ساسانی عسگرلرینین هارادا اولورسا اولسون تعقیب اولونماسی و قتله یئتیریلمه‌سی حاقیندا عرب سرکرده‌لرینه فرمانلار گؤندرمیشدی. بو امرلره اساساً کوفه و اطرافیندا یئرلشن اوردو حیصّه‌لری ایصفاهان و رئی ایستیقامتینده هوجوما کئچمیشدیلر[۱۵].

ایستینادلار

  1. Book Pahlavi spelling: Eranshahr.svg (ʾylʾnštr')
    Inscriptional Pahlavi spelling: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 (ʾyrʾnštry), 𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 (ʾylʾnštry)
    فارس دیلی: ایرانشهر
  2. قایناق خطاسی برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام wiesehofer وارد نشده‌است
  3. CTESIPHON – Encyclopaedia Iranica. Iranicaonline.org. یوْخلانیلیب2013-12-16.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ Daryaee 2008, pp. 99-100.
  5. Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Vol.1, Ed. Jamie Stokes, (Infobase Publishing, 2009), 601.
  6. Chyet, Michael L. (1997). Humanism, Culture, and Language in the Near East: Studies in Honor of Georg Krotkoff. Eisenbrauns, 284. ISBN 978-1-57506-020-0. “In the Middle Persian period (Parthian and Sasanian Empires), Aramaic was the medium of everyday writing, and it provided scripts for writing Middle Persian, Parthian, Sogdian, and Khwarezmian.”
  7. First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936 By Brill. 1993. Google Books.
  8. Parvaneh Pourshariati, Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran, I.B. Tauris, 2008. (p. 4)
  9. (December 2006) «East-West Orientation of Historical Empires». Journal of world-systems research 12 (2). ISSN 1076-156X. یوْخلانیلیب11 September 2016.
  10. (1979) «Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.». Social Science History 3 (3/4). DOI:10.2307/1170959. یوْخلانیلیب11 September 2016.
  11. http://www.biblesearchers.com/prophecy/daniel/daniel8-1.shtml
  12. http://market1ng.ucoz.org/load/2-1-0-13
  13. ابن ال اثیر، الکامیل فی التاریخ
  14. بلاذری، فتوح البلدان
  15. طبری، تاریخ طبری

قایناقلار

https://az.wikipedia.org/

همچینین باخ

خاریجی کئچیدلر

قایناقلار

Indo-Sassanid.jpg
Indo-ScythiansMap.jpg

گؤرونتولر