خارزم تورکجه‌سی

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
پرش به ناوبری پرش به جستجو

خارزم تورکجه‌سيیوخسا خیوه دیلی، تورک ديلي‌نين تاريخينده دانيشيلميش و يازيلميش اولوب قاراخانلي تورکجه‌سي سونراسيندا گلن تاريخي دؤنملريندن بيريدير.

تاريخ[دَییشدیر]

جئيهونون آرال گؤلونه تؤکولدوگو بؤلگه‌ده يئر آلان خارزم، 11. عصر باشلاريندا غزنه‌لیلره باغلي بير ويلايت ايدي. بورا تعيين ائديلن واليلره خارزمشاه دئييليردي. خارزمشاهلار سولاله‌سي، اوغوزلارين بيگديلي بويوندان آنوش تيگين ايله باشلار. آنوش تيگين‌ين اوغلو فطب‌الدين محمد 1097-1127؛ اونون اوغلو آتسيز 1127-1156؛ اونون اوغولو ايل آسلان 1156-1172 ايللري آراسيندا خارزمي ايداره ائتدي. ایل آسلان 1157دن اعتيباراً موستقيل خارزمشاه دؤولتي‌نين باشچيسي ايدي. 1172-1200 آراسيندا ایل آسلانين اوغولو سولطان تکيش، 1200-1220 آراسيندا دا اونون اوغلو خارزمشاه علاالدين محمد اؤلکه‌ني ايداره ائتدي. خارزمشاهلار دؤولتينه چنگيزلي‌لر سون وئرديلر. [۱]

ايسلاميتين ايلک زامانلاريندا خارزمده دانيشيلان ديل، اصلينده ايراني اولماقلا بيرليکده ديگر ايران لهجه‌لريندن چوخ فرقلي اولان خارزم لهجه‌سي ايدي. 11. عصرده باش­لايان خارزمين تورکلشمه‌سي حاديثه‌سي، 13. عصره قدر داوام ائتميش و خارزم ايله اونا باغلي بؤلگه‌لرده يئني بير يازي ديلي‌نين قورولوشو، بو تورکلشمه‌سيندن سونرا گئرچکلشه بيلميشدير. خارزمين تورکلشمه‌سينده خوصوصيله اوغوزلار و قيپچاقلار چوخ اؤنملی بير رول اويناميشلار. آيريجا قالاچلار، کيمکلر، باياووتلار، قانقليلار و بعضي کؤچري تورک طايفالاري دا بو باره‌ده ائتکيلي اولموشلار. بؤلگه‌نين تورکلشمه‌سينده رول اوينايان بو عونصورلر، بؤلگه‌نين اؤزونه خاص لهجه‌سيني ده مئيدانا گتيرميشلر .بو لهجه، قاراخانلي يازي ديلي ايله علاقه‌لي و اوغوز، قيپچاق، قانقلي و ديگر بويلارين لهجه‌لري‌نين قاريشيغي ايله اولوش­موش خارزم تورکجه‌سي‌دير. [۲]

بو سياسي اولوشوملارين سونوجوندا خارزم، تورکلشدي و 12. عصرده بير مدنيت مرکزینه چئوریلدی. چنگيزليلر و قيزيل اوردو چاغيندا دا بو دوروم داوام ائتدي. قيزيل اوردو چاغيندا (1241-1502) خارزم، آشاغي سئيهون بويلاري، ايديلين خزره تؤکولدوگو يئرده اولان پايتاخت ساراي باشليجا مدنيت مرکزلري ايدي. خارزم تورکجه‌سينه عاييد اثرلر ايشده بو مدنيت موحيطينده يازيلدي.[۱]

خارزم تورکجه‌سی الیفباسی[دَییشدیر]

Korunmuş Bitiş Orta Başlangıç Adı ALA-LCHarf Çevirisi Güncel Türkçesi
elif a, â a, e, â
hemze ˀ ', a, e, i, u, ü
be b, p b
pe p p
te t t
se s s
cim c, ç c
çim ç ç
ha h
ẖ, x h
dal d d
zel z z
re r r
ze z z
je j j
sin s s
şın ş ş
sad s
ﺿ dad ż, ḍ d, z
t
z
ayın ʿ ', h
gayın ġ g, ğ
fe f f
kaf ḳ, q k
kef k, g, ñ k, g, ğ, n
gef¹ g g, ğ
nef, sağır kef ñ n
lam l l
mim m m
nun n n
vav v, w, o, ô, ö, u, û, ü v, o, ö, u, ü, û
he h, e, a h, e, a
lamelif la
ye y, ı, i, î y, ı, i, î

خارزم تورکجه‌سینده اثرلر[دَییشدیر]

قایناق[دَییشدیر]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3
  2. Gülden,YÜKSEKKAYA,"HAREZM TÜRKÇESİ VE HAREZM TÜRKÇESİ İLE YAZILAN ESERLER",Türkoloji Makaleleri