قیریم تاتار تورکجه‌سی

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
پرش به ناوبری پرش به جستجو
قیریم تاتار دیلی
قیریم دیلی
Къырымтатар тили, Qırımtatar tili
Къырым тили, Qırım tili
دوغما اوکراین، تۆرکیه، اؤزبکیستان، رومانی، روسیه، قیرغیزیستان، بولغاریستان.
بؤلگه قارا دنیز
اتنیکلیک قیریم تورکلری
دوغما دانیشانلار
۴۸۰,۰۰۰ [۱]
کیریل و لاتین، اؤنجه‌لر عرب الیفباسی (قیریم تاتار الیفباسی)
رسمی وضعیت
رسمی‌دیل

 روسیه

تانینمیش
آزینلیق دیلی 
دیل کوْدلاری
ایزو ۶۳۹-۲ crh
ایزو ۶۳۹-۳ crh
قلوتتولوق crim1257[۵]
لینقواسفئر 44-AAB-a قوروپونا باغلی
Crymean Tatar lang.png
قیریم تاتار دیلینده دانیشانلار
بو یازیدا IPA فونتیک نیشانلاری وار. دۆزگون رندر دستکلری اولماسا، مۆمکوندور یونیکود عوضینه سوال علامتی و یا دیگر نیشانلاری گوره‌سیز.

قیریم تاتار تۆرکجه‌سی[۶]، قیریم تاتارجاسی، قیریم تاتار دیلی، قیریم تۆرکجه‌سی، قیریمجا یا دا قیریم دیلی ـ (قیریم تاتارجاسی: Qırımtatarca, Qırımca)، تورک دیل‌لرینین قیپچاق قوروپونا باغلی بیر دیل‌دیر آنجاق بعضی اوغوز قروپونا عایید خوصوصیتلره ده مالیکدیر. رومینییانین دوبروجا بؤلگه‌سینده دانیشیلان شکلینه رومینییا تاتارجاسی آدی وئریلیر. قازان تاتارلاریندان آییرد ائتمک اوچون قیریم تاتارجاسی آدلاندیریلیر. قیریم یاریم‌آداسی‌نین یئرلی دیلی دیر.

آنا عونصورلرینی قیپچاق-دان آلمیش، لاکین باشقا تۆرک لهجه‌لری ایله ده قارشیلیقلی تاثیرده اولموشدور. عثمانلی دؤولتی ایله اولان سیخ علاقه‌لری اولان قیریم خانلارینین و باش‌بیلنلرینین عادتاً، ایستانبولدا تحصیل آلمالاری اوغوز دیالکتلرینین تاثیرلرینی گتیرمیشدیر. ایسماعیل قاسپیرالینین ایشلری ایله بو تاثیرلر یاخشیجا یئرلشمیشدیر. روس ایداره‌سینه گیریلمه‌سی ایله ده روسجادان تاثیرلنمیشدیر. بوندان باشقا، سۆرگون ایللرینه گؤره اؤزبک دیلینین تاثیرلری ده گؤرولمکده‌دیر.

آغیزلاری[دَییشدیر]

قیریم تاتارجاسی‌نین اساس بو آغیزلاری وار:

  • یالی‌بویو
  • اورتایولاق (باغچه‌سارای)
  • چؤل (شیمالی)

یالی‌بویو آغزی: یالی‌بویو ایفاده‌سی قیریمین جنوبوندا قارا دنیز ساحیلینده قالان و داغلارین وارلیغینا گؤره ده داخیلی بؤلگه‌لرله علاقه سی داها آز اولان اراضینی ایفاده ائدیر. بو بؤلگه‌ده یئر آلان سوداق و باشقا بعضی قالالار قیریم خانلیغی اراضیسینده اولماسینا باخمایاراق بیرباشا ایستانبول (عثمانلی) طرفیندن ایداره ائدیلیردی. بو سببله آنادولودا یاشایان بیر چوخ اینسان مامورلوق، عسگرلیک و موختلیف معیشت واسیطه‌لری تامینی مقصدیله بو منطقه‌ده مسکونلاشمیشلار. ائله‌جه ده دنیز یولو ایله بلاواسطه عثمانلی لیمانلاری ایله علاقه‌لی اولمالاری سببی ایله ده موهوم تاثیر اولموشدور. بوتون بونلارین نتیجه‌سینده اورتایا چیخان یالی‌بویو آغزی، تورکیه تورکجه‌سینه اولدوقجا یاخین خوصوصیتلر گؤسترمیشدیر. بیر معنادا تورکیه تورکجه‌سی‌نین بیر آغزیدیر، دئمک.

باخچاسارای آغزی؛ بیر طرفدن قیپچاق خوصوصیتلرینی داشییارکن بیر طرفدن ده ایستر قرامماتیک، ایسترسه ده لئکسیکاسی باخیمیندان اوغوز قروپونون خوصوصیتلرینی ده اولدوقجا چوخ ساخلایان بیر کئچید آغزیدیر. تورکیه تورکجه‌سی دانیشان اینسانلار طرفیندن کیچیک بیر سعی‌له باشا دوشوله بیلر. قبول ائدیلن ادبی دیل باغچه‌سارای آغزیدیر و یئرلی دیلده یازیلمایان اثرلرین چوخو بو دیلده قلمه آلینیر.

چؤل آغزی؛ قیریمین شیمالیندا قالان بوزقیر زوناسیندا یاشایان خالقین دانیشدیغی دیلدیر. تامامیله قیپچاق خوصوصیتلری داشیییر. نوقای دیلی و قازاق دیلینه یاخیندیر و تورکیه تورکجه‌سی دانیشان اینسانلار طرفیندن باشا دوشولمه‌سی داها چتیندیر.

تحصیل[دَییشدیر]

قیریمدا تاوریدا میلّی بیلیم‌یوردوندا و قیریم دؤولت موهندیسلیک و پداقوژی بیلیم‌یوردوندا قیریم تاتارجا موعلیملیک و ادبیات فاکولته‌لری مؤوجوددور. همچنین قیریم بویونجا 16 عدد ایلک و اورتا مکتبینده قیریم تاتارجاسی درسلری سئچمه‌لی اولاراق وئریلیر.

باشقا دیللره گؤره قیریم تاتارجاسی[دَییشدیر]

قیریم تاتار، تورکیه تورکجه‌سی و آذربایجان تورکجه‌سی[دَییشدیر]

قیریم تاتارجا تورکیه تورکجه‌سی آذربایجان تورکجه‌سی
Uğız tilinde Tirkin şavdusunun 12.Oguzunda yaptu. Oğuz dilinde Türkmence*nin 12.Oğuzunda 1225 yılında işgal edilmiştir. اوغوز دیلینده تورکمنجه‌نین 12-جی اوغوزوندا 1225-جی ایلده ایشغال ائدیلمیشدیر.

بیر ده باخین[دَییشدیر]

قایناقلار[دَییشدیر]

  • آنادولو تۆرکجه‌سی ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kırım Tatarcası»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۳ نووامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
  1. Crimean Tatar at Ethnologue (18th ed., 2015)
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ The status of Crimea and of the city of Sevastopol is since March 2014 under dispute between Russia and Ukraine; Ukraine and the majority of the international community consider Crimea to be an autonomous republic of Ukraine and Sevastopol to be one of Ukraine's cities with special status, whereas Russia considers Crimea to be a federal subject of Russia and Sevastopol to be one of Russia's three federal cities.
  3. To which languages does the Charter apply?. European Charter for Regional or Minority Languages. Council of Europe.
  4. Reservations and Declarations for Treaty No.148 - European Charter for Regional or Minority Languages. Council of Europe. یوْخلانیلیب28 December 2016.
  5. (2017) "Crimean Tatar", Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  6. ائتنولوگیا