بریتانیا ایمپیراتورلوغو

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
British Empire 1921.png
The British Empire.png
Imperial Federation, Map of the World Showing the Extent of the British Empire in 1886 (levelled).jpg
British Empire 1938 de.svg

بریتانیا ایمپیراتورلوغو (اینگیلیسجه: British Empire‎) — تاریخ‌ده ان بؤیوک ایمپیراتورلوغو، بؤیوک بریتانیا طرفیندن ایداره اوْلونان دومینیونلار، موستملکه‌لر، پروتکتورالار و مانداتلاری و دیگر وابسته بؤلگه‌لردن عبارت اوْلان ایمپیراتورلوق ایدی. ۱۶-جی و ۱۷-جی یوز ایللرده بیرلشمیش کراللیق طرفیندن قۇرولان دنیز حَددیندن آرتیق موستملکه‌لر و تیجارت مرکزلری کیمی باشلامیش‌دیر. ان گۆج‌لو دؤورونده دۆنیا تاریخینده ان گئنیش توْرپاقلارا صاحیب اوْلموش ایمپئراتورلوق ایدی، بیر یوز ایل بویونجا دۆنیانین ان اؤنده گلن کۆره سل گۆجو ایدی. ۱۹۲۲-جی ایلده ۴۵۸ میلیون آدام، یعنی دۆنیا اهالیسینین دؤردده بیری، بریتانیا ایمپئراتورلوغونون حاکمیّتی آلتیندا ایدی نتیجه اعتباری‌له سیاسی، دیل و مدنی کئیفیت مشهوردور. گۆجون زیروه‌لرینده اوْلارکن، تئز-تئز «بریتانیا ایمپئراتورلوغون‌دا گۆنشین باتمادیغی» دئییلیردی، چونکی دۆنیا عۆمومی‌سین‌ده‌کی گئنیش‌لییی سببی‌له هر زامان ان آز بیر دنه توْرپاغیندا گۆن ایشیغی وار ایدی.

۱۵-جی و ۱۶-جی یوز ایللرده‌کی جوغرافی کشفلر بویونجا ایسپانیا و پورتوقال آوروپانین دۆنیانین کشف ائتمه‌سینین قاباقجیللاری ایدی و مدت‌ده بؤیوک دنیزاشیری ایمپئراتورلوقلار قوردولار. بۇ ایمپئراتورلوقلاردا اوْلان بؤیوک سروت‌دن قیسقانان اینگیلیس، فرانسه و هولند، آمریکا و آسیادا اؤز موستملکه‌لری و تیجارت شبکه‌لرینی قورماغا باشلادیلار. ۱۷-جی و ۱۸-جی یوز ایللرده هولند و فرانسه ایله داوام ائتدیردیی بیر نئچه دنه دؤیوشون نتیجه‌سی اعتباری‌له اینگیلیس (ایسکاتلند ایله ائدیلن ۱۷۰۷ بیرلشمه قانونو'ندان سوْنرا بریتانیا)، شیمالی آمریکا و هیندوستان‌داکی اۆستون گۆج اوْلدو. بۇنونلا یاناشی، ۱۷۸۳-جو ایلده بیر موستقیل‌لیک ساواشین‌دان سوْنرا شیمالی آمریکادا اوْن اۆچ کولونییا'نین ایتیریلمه‌سی بریتانیا اۆچون بؤیوک بیر زیان ایدی و ان سیخ اهالی‌سی اوْلان اوْلان کولونییاسینی ایتیردی. بۇ گئریلمه‌یه قارشی بریتانیانین دیقّتی سوْنرادان آفریقا، آسیا و بؤیوک اوقیانوسا چکیل‌دی. ۱۸۱۵-ده ناپالئون فرانسه سینین مغلوب اوْلماسینی سوْنرا بریتانیا، بیر یوز ایل بویونجا خاریج‌دن هر هانسی بیر مقاومتین ایشتیراک آلینمایان بیر رهبرلییی وار ایدی، و دۆنیا داخیلینده توْرپاقلارینی گئنیشلندیرمه‌یه داوام ائتدی. آغ مسکونلاشماچی موستملکه‌دن داها چوْخ موختاریت وئریلیردی؛ بعضی موستملکه‌لر ده حاکمیّت اوْلاراق یئنی‌دن تصنیف ائدیلدی.

۱۹-جو یوز ایلین سوْنونا دۇغرو آلمان و آمریکا بیرلشمیش ایالتلارینین اینکیشافی بریتانیانین ایقتیصادی لیدئرلیینی آشیندیردی. بریتانیا و آلمان آراسینداکی سوْنرا ساواش و ایقتیصادی گرگین‌لیکلر، بیرینجی دۆنیا دؤیوشونون ان بؤیوک سببلریندن ایدی و بریتانیا، ایمپراتورلوغونا چوْخ یۆکسک بیر سوییه‌ده وابسته اوْلاراق بۇ دؤیوشو کئچدی. مالییه بیر باخیم‌دان بۇ قارشیدورما بریتانیا اۆچون چوْخ گرگین بیر ائتکیسی وار ایدی و دؤیوش‌دن فوری سوْنرا ایمپئراتورلوق ان بؤیوک گئنیشلیینی قازانماسینا قارشی آرتیق بنزرسیز بیر صنایع و یا ساواش بیر گۆج دییلدی. ایکینجی دۆنیا ساواش‌سیندن غالیب چیخماسینا قارشی بریتانیا، دؤیوش بویونجا گونئی-شرقی آسیاداکی توْرپاقلاری ژاپون طرفیندن ایشغال ائدیلدی و بۇ بئله‌جه بریتانیانین پرئستیژینه ضرر وئریب ایمپئراتورلوغونون داغیلماسینا هیز وئردی. دؤیوشون بیتمه‌سیندن ایکی ایل سوْنرا بریتانیا، ان سیخ اهالی‌سی اوْلان و ان قیمت‌لی موستملکه‌سی اوْلان هیندوستانا موستقیللیینی وئردی.

۲۰-جی یوز ایلین گئری قالانیندا آوروپا گۆجلری طرفیندن ائدیلن داها بؤیوک بیر کۆره سل دئکولونیزاسییا حرکتی مضمونون‌دا ایمپئریانین توْرپاقلارینین چوْخو موستقیللیینی قازاندی؛ بۇ مدت ۱۹۹۷-جی ایلده هونگ کونگون چینه گئری وئریلمسی‌له سوْنا چاتدی. موستقیل‌لیک‌دن سوْنرا بیر چوْخ کؤهنه بریتانیا موستملکه‌سی اینگیلیس میللتلر بیرلیگی عضوو اوْلدو. حال-حاضیردا ایسه ۱۴ بؤلگه هله بریتانیانین سووئرئن‌لییی آلتیندادیر؛ بۇنلار بریتانیانین دنیزاشیری توْرپاقلاری‌دیر.

بیرده باخ[دَییشدیر]

گؤرونتولر[دَییشدیر]

قایناقلار[دَییشدیر]

  • اینگلیسیجه ویکی‌پدیا