موغولیستان

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
Mongolia
شابلون:MongolUnicode

Монгол Улс  (language?)
Mongol uls

بایراق Emblem
ملی شعار: 

یئری خریطه‌ده  موغولیستان  (green)
یئری خریطه‌ده  موغولیستان  (green)
پایتخت
and largest city
اولان‌باتور
رسمی دیل‌(لر) Mongolian
Official scripts Mongolian Cyrillic
Mongolian script[۱]
ائل‌لر (2010)
دین Buddhism (50%)
Irreligion (38.6%)
Islam (3%)
Shamanism (2.9%)[۲]
ملیت Mongolian
Mongol (used mainly for historical purposes)
حکومت Unitary semi-presidential جومهوریت[۳][۴][۵]
 -  President Tsakhiagiin Elbegdorj
 -  Prime Minister Jargaltulgyn Erdenebat
قانون‌قوْیان State Great Khural
Formation
 -  بویوک هون خانلیغی formed 209 BC 
 -  موغول ایمپیراتورلوغو formed 1206 
 -  Declaration of independence from the تزین سولا‌له‌سی 29 December 29, 1911 
 -  Mongolian People's Republic established 26 November 1924 
 -  Current Constitution 13 February 1992 
مساحت
 -  بوتون ۱٬۵۶۶٬۰۰۰ km2 (18th)
۶۰۳٬۹۰۹ sq mi
 -  سۇ (%) 0.43[۶]
جمعیت
 -  2016 تخمین 3,081,677[۷] (134th)
 -  تراکم 1.97[۸]/km2 (238th)
۵٫۱۰[۸]/sq mi
GDP (PPP) 2015 estimate
 -  Total $36.6 billion
 -  Per capita $11,024
GDP (nominal) 2015 estimate
 -  Total $12.5 billion
 -  Per capita $4,353
Gini (2011) 36.5[۹]
medium
HDI (2015) افزایش 0.735[۱۰]
high ·92nd
پول بیریمی Tögrög (MNT)
چاغ بؤلگه‌سی (UTC+7/+8[۱۱])
 -  یای (DST)  (UTC+8[۱۲])
ایل‌سایار دوروشوغو yyyy-mm-dd (CE)
سۇروش آخیشی right
تلفوْن کوْدو +976
ISO 3166 code MN
اینترنت اتکی .mn, .мон

موغولیستان آسیا اؤلکه‌لری‌نین بیریدیر.

جنوب و شرقدن داخیلی موغولیستان (چین)، غربدن قازاقیستان، شومالدان روسیه ایله قونشودور. اؤلکه اها‌لیسینین ۵۱،۲ فایزی شهرلرده یاشاییر، اها‌لیسینین ۹۵ فایزی اوْخویوب-یازماغی باجاریر. اها‌لی ایله باغلی موغولیستانین ان بؤیوک پروبلمی نفرلرین سایینین آز اوْلما‌سی‌دیر. شورویلر دؤنمینده روسیه نین ائتکی دایره‌سینده اوْلان موغولیستاندا نفرلری‌نین بؤیوک قیسمی مشروب ایچکیلره آلوده اوْلوبلار. نفرلرین سایینین آزالدیغی موغولیستاندا حاضیردا ۶ قادینا ۱ نفر دۆشور. نفرلرین سایی آز اوْلدوغو اۆچون بۇ اؤلکه‌ده قیزلار دئییل، اولنه‌جک نفرلر اۆچون باش‌لیق پولو ایستنیلیر. ۴۵ میلیون مال-قارانین اوْلدوغو موغولیستاندا باش‌لیق اۆچون ده ائله مال-قارا وئریلیر[۱۳]. ایقتصادیاتین باشلیجا ساحه‌سی اوْلان کند چیفتلیک (مزرعه)یندا (مادی نعمتلر اۆرتیم (تولید)ی ساحه‌سینده چالیشانلارین ۴۰%-i آقرار ساحه‌نین پایینا دۆشور. کند چیفتلیک (مزرعه) اۆزره عۆمومی محصولون ۷۰%-نی حئیواندارلیق، ۳۰%-نی تاخیل‌چی‌لیق وئریر) ۱۹۹۱-۱۹۹۲-جی ایللرده کئچمیش دؤولت کند چیفتلیک (مزرعه) بیرلیکلری‌نین یئرینده سهامدار شیرکتلر یاراندی. اوْنلارین سایی ۴۰۰-ی یاخین ایدی. اؤلکه‌ده مال-قارانین اؤزللشدیرمه‌سی اساساً باشا چاتدیریل‌دی. همین دؤورده کیچیک و بؤیوک صنایع موسّسه‌لری‌نین ده اؤزللشدیرمه‌سی گئنیشلندیریل‌دی. آرتیق ۱۹۹۲-جی ایلین سوْنرالاریندا اؤلکه‌ده عۆمومی صنایع محصولونون ۴۳%-ی، تیکینتی-مونتاژ ایشلری‌نین ۴۶%-ی اؤزل بؤلمه‌نین پایینا دۆشوردو. اؤزل بؤلمه مال دؤورییه‌سینین ۷۰%-نی تامین ائدیردی.

۱۹۹۰-جی ایللرین اوّلینده موغولیستان "آچیق قاپیلار" سیاستی یورودور، مۆمکون اوْلان بۆتون اؤلکه‌لرله تیجارت علاقه‌لری یارا‌دیر و اوْنو اینکیشاف ائتدیریر. ژاپون، تورکیه، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، آلمان، کوره، سنقاپور، هونگ کونگ و.. . کیمی اؤلکه‌لر موغولیستانین تیجارت طرفداشلاری‌دیر. تکجه آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-لا اوْلان خاریجی تیجارت دؤورییه‌سی ۱۹۹۲-جی ایلده ۴۰۰ میلیون دوللار حجمینده اوْلموش‌دور. بۇنون موقابیلینده روسیه ایله تیجارت علاقه‌لری‌نین سوییه‌سی آشاغی دوشموش‌دو. تحصیل سیستمینده کؤک‌لو دییشیک‌لیکلر آپاریلمیش‌دیر. ایلک اؤزل تدریس موسّسه‌لری یارادیلمیش، بیلیم یوردو سیستمی یئنی‌دن قۇرولموش‌دور. بانک و مالییه ایشی‌نین تنظیم ائدیلمه‌سی اۆچون ۱۹۹۱-جی ایلده بانکلار حاقیندا قانون، ۱۹۹۴-جو ایلده ایسه پول حاقیندا قانون، ۱۹۹۵-جی ایلده قیمت‌لی کاغیذلارحاقیندا قانون قبول ائدیلمیشدیر. ۱۹۹۶-جی ایلده دؤولته مخصوص اوْلان تیجاری بانکلاری لغو ائدیلمیش، عوضینده دؤولته مخصوص امانت بانکی و برپا بانکی تأسیس اوْلونموش‌دور.

ایقتیصادی ساحه‌ده داخیلی عۆمومی محصولون آرتیمینا اؤزل دیقّت وئریلیردی. پلان‌دا آرتیم هر ایل اۆچون ۵% حجمینده نظرده توتول‌سا‌دا ۱۹۹۶-جی ایلده بۇ رقم ۳% اوْلموش‌دور. ۱۹۹۶-جی ایلده خاریجی تیجارت دؤورییه‌سی ۸۶۱،۲ میلیون دوللار مبلغینده اوْلموش‌دور. همین ایلده موغولیستانین تیجارت علاقه‌سی ساخلادیغی اؤلکه‌لرین سایی ۷۰-ا چاتمیشدی. موغولیستان ۱۹۹۶-جی ایلدن دۆنیا تیجارت تشکیلاتینین عضوودور.

عومومیت‌له ۱۹۹۶-جی ایل موغول خالقینین سیا‌سی سئچیم ایلی اوْلدو. همین ایلده موغولیستان میلّی-دموکرات حزبینین و موغولیستان سوسیال-دموکرات حزبینین تشکیل ائتدیی دموکراتیک اتفاقلارین ائتلاف مجلیس سئچکیلرینی اۇددو. بۇندان سوْنرا دموکراتی و اصلاحاتلار کورسو داها دا درینلشدی. موغولیستان بولگه نین بیر سیرا پروبلملری‌نین حلی ایستیقامتینده پوزیتیو مؤقع توتماغا باشلا‌دی.

موغولیستان دۆنیا بیرلیگی‌نین عضوو کیمی بؤلگه ‌دا و اۇلوسلار آرا‌سی پروبلملرین حلینده فعال و پوزیتیو روْل اوْیناماغا چالیشیر. اوْنون خاریجی سیاستینده اۆچ باشلیجا ایستیقامتی قئید ائتمک اوْلار. بۇنلاردان، بیرینجی‌سی، روسیه فدراسییاسی، چین خالق جومهوریتی ایله دوستلوق موناسیبتلرینی داها دا مؤهکملن‌دیرمک، اوّلکی دؤورلردن فرقلی اوْلا‌راق بۇ اؤلکه‌لرله موناسیبت‌ده اوْنلاردان هئچ بیرینه اۆستونلوک وئرمه‌مک، اوْنلارلا بالانس‌لاشدیریلمیش امکداشلیغا سؤی‌کنه‌رک دوستلوق موناسیبتلرینی اینکیشاف اتدیرمک‌دیر. بۇنونلا یاناشی قئید ائتمک لازیمدیر کی، موغولیستان ایله بۇ ایکی اؤلکه آراسیندا جدی پروبلملر ساخلانیلماق‌دا‌دیر. روسیه فدراسیاسیندا بوریات و موغوللارین یاشاما‌سی و یاشادیغی اراضی پروبلمی، چخر-ده ایسه ایچ موغولیستان پروبلمی طرفلردن هر بیرینه دیگرینه قارشی ادعا قال‌دیرماق شان‌سی وئریر. بۇ باخیم‌دان ۶۰-جی ایللرده، اؤزل‌له چین‌ده "مدنی اینقیلاب" دؤورونده بیر سیرا چین‌لی دؤولت و سیاست آداملارینین موغولیستانین موستقل‌لییی و اراضی بوتؤولویونو تهدید ائدن بیاناتلارینی، موغولیستان اراضیلرینده شوروی قوْشونلارینین یئرلشدیریلمه‌‌سی، بۇ اوْردو بیرلشمه‌لری‌نین ۱۹۸۷-جی ایلدن باشلایا‌راق اوْرا‌دان چیخاریلما‌سی و پروسسین ۱۹۹۲-جی ایلده باشا چاتما‌سی و ... کیمی حقایقلاری خاطیرلاماق ایستردیک.

ایکینجی ایستیقامت غربین و شرقین یۆکسک اینکیشاف ائتمیش اؤلکه‌لری‌له علاقه‌لری گئنیشلن‌دیرمک، اوْنلارین سیا‌سی و مالییه دستیینه نایل اوْلماق‌دیر. بۇ اؤلکه‌لردن آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، ژاپون، آلمان، قوزئی کوره، تۆرکیه، اوتریش کیمی اؤلکه‌لر اؤن سیرا‌دا گلیرلر.

اۆچونجو ایستیقامت آسیا‌دا اؤز مؤوقیینی مؤحکم لتمک، بؤلگه ‌داکی سیا‌سی و ایقتیصادی ادغام پروسسینده عملی ایشتیراکا جهد گؤسترمک‌دیر.

دؤردونجو ایستیقامت بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی و اوْنون آیری-آیری تشکیلاتلاری، دۆنیا بانکی، اۇلوسلار آرا‌سی پول-اعتیبار فوندو، آسیا اینکیشاف بانکی و .. کیمی اۇلوسلار آرا‌سی مالییه و ایقتیصادی تشکیلاتلار ایله ایشداش‌لیغی گئنیشلن‌دیرمک‌دیر.

سیاستین اۇغورلو نتیجه‌سی کیمی سؤی‌له‌مک لازیمدیر کی، موغولیستان محض همین دؤولتلرین کمکی ایله اؤلکه‌نین دۇرومی‌نین یاخشیلاشدیریلما‌سی حاقیندا عۆمومی میلّی پروقرام حاضیرلامیش‌دیر و بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی ۲۰۰۰-جی ایله قدر اوْلان مۆدّتی نظرده تۇتور.

قایناقلار[دَییشدیر]

  1. Official Documents to be in Mongolian Script. UB Post (June 21, 2011). آرشیولنیب اصلی نۆسخه‌دن on November 1, 2011. یوْخلانیلیب2010-07-11.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ Mongolia. World Factbook. CIA. یوْخلانیلیبAugust 9, 2015.
  3. Shugart, Matthew Søberg (September 2005). «Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns». Graduate School of International Relations and Pacific Studies.
  4. Shugart, Matthew Søberg (December 2005). «Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns». French Politics 3 (3): pp. 323–351. DOI:10.1057/palgrave.fp.8200087. “Even if the president has no discretion in the forming of cabinets or the right to dissolve parliament, his or her constitutional authority can be regarded as 'quite considerable' in Duverger’s sense if cabinet legislation approved in parliament can be blocked by the people's elected agent. Such powers are especially relevant if an extraordinary majority is required to override a veto, as in Mongolia, Poland, and Senegal.”
  5. Odonkhuu, Munkhsaikhan (12 February 2016). Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy. International IDEA. “Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems.”
  6. Official landuse balanse data (2007)[اولو باغلانتی]
  7. National Statistical Office of Mongolia.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ Apr 2016
  9. Gini Index. World Bank. یوْخلانیلیبMarch 2, 2011.
  10. 2016 Human Development Report. United Nations Development Programme (2016). یوْخلانیلیب21 March 2017.
  11. Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7. Time Temperature.com. یوْخلانیلیب2007-09-30.
  12. Clock changes in Ulaanbaatar, Mongolia. timeanddate.com. یوْخلانیلیب2015-03-27.
  13. قایناق خطاسی برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام kişi وارد نشده‌است
  • اینگلیسجه ویکی پدیا