امیر علیشیر نوایی

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن



امیر علیشیر نوایی
1991 CPA PC 219 Stamp.jpg
قیسا بیلگی شاعیر، یازیچی، سیاست‌چی
میللیت تورک
دوْغوم تاریخ ۸۴۴-نجی هیجری ایل
دوْغوم یئر هرات
اؤلوم تاریخ ۹۰۴ یا ۹۰۵-نجی هیجری ایل
اؤلوم یئر هرات
مزارلیقی قدسیّه مسجیدی


نظام الدین امیر علیشیر نوایی تۆرک اۇلوسوْنون بؤیوک شاعیر ایله یازیچیسی و تیموری‌لر دؤورونون اولو سیاستچی‌سی دیر. فارسجا شعرلرینده فانی و تورکی شعرلرینده نوایی و فنایی تخلصلرینی قوللانمیش.[۱][۲][۳]

حیاتی[دَییشدیر]

امیر علیشیر نوایی ۸۴۴-جو هیجری ایلین اوروجلوق آیێنین ۱۷-سینده هرات شهرینده تیموری‌لره یاخین بیر عایله‌ده آنادان اولوبدور. آتاسی غیاث‌الدین کیچکینه باهادور -خوراسان حاکیمی- ابوالقاسیم باهادورون یاخین‌لارین‌دان و آناسی‌نین آتاسی -ابوالسعید چیچک- میرزا بایقارانین بیگ‌لربیگی‌لرین‌دن‌ایدی.[۴]

نظام الدین امیر علیشیر نوایی مینیاتوری؛ هرات مکتبی.

۱۴۴۷-جی میلادی ایلده شاهرخون اؤلوموندن سوْنرا تیموری‌لر آراسیندا خاقانلیق اوچون ایچ ساواشلار اوز وئریب هرات شهرینده دینچلیک پوزولدی. علیشیر نوایینین عایله‌سی بۇ اولایلاردان اوزاق قالماغ اوچون علیشیر آلتی یاشدا اولاندا، ظهیرالدین ابوالقاسم محمد بابور گۆجه یئتیشنجه، بیر قیسسا چاغ عیراقا کؤچدولر.[۵] بۇ کؤچمه‌نین یولوندا تفت شهریندن گئچنده علیشیر بؤیوک تاریخچی شرف الدین علی یزدی ایله گؤروشوپدور کیم اونون ذیکری نوایی‌نین مجالس النفائس کیتابیندا گلیب‌دیر.[۶][۷]

نوایی ٦٠ یاشیندا، هراتدا وفات ائدیب، اؤزو اؤنجه‌دن حاضیرلایان قبیرده، اؤزو قوردوغی قدسیّه مسجیدینده قویلاندی. بۇ گون دونیا بیلیم‌یوردلارینین چوخوندا نوایی‌تانیماق آدیندا ادبیّات بوتاغی واردیر.[۸]

سیاست‌چی‌لیک[دَییشدیر]

سۇلطان حسین بایقارا هراتی اله گئچیردنده، شاعیرلیگی و بیلیمی اوچون یاخجی بیر آد قازانان ٢٨ یاشلی علیشیر نوایی، سمرقنددن هراتا کؤچدی. ١٤٦٩-جو میلادی ایلده اوروج بایرامی اوچون ترتیب وئریلن توی‌دا علیشیر نوایی اؤز اوشاقلیق یولداشی و گئنجلیک ساواش‌داشی سۇلطان حسین بایقارایا «هیلالیّه» قصیده‌سین تقدیم ائتدی و سولطان اونو اؤز تامغاچی‌سی ائتمگینه‌ن نوایی‌نین سیاسی فعالیّت‌لری و ائل اۇلوس اوچون خیدمتی باشلادی. بۇ چاغدا هرات بیر بؤیوک آباد و گؤرکملی شهره دؤندوپ، اورتا آسیانین، بیلیم، شعر و ادب مرکزی اولدی.[۵]

اثرلر[دَییشدیر]

مذهبی[دَییشدیر]

  1. قێرخ حدیث
  2. نظم الجواهر
  3. لسان الطیر
  4. سراج المسلمین
  5. محبوب القلوب

تاریخی[دَییشدیر]

  1. تاریخ انبیا و حکما
  2. تاریخ ملوک عجم
  3. زبدة التواریخ

بیوگرافی[دَییشدیر]

  1. حالات سید حسن اردشیر.
  2. خمسة المتحیرین
  3. حالات پهلوان محمد

تذکره[دَییشدیر]

  1. مجالس النفایس
  2. نسایم المحبة من شمایم الفتوة

ادبیات[دَییشدیر]

  1. محاکمة اللغتین
  2. میزان الاوزان
  3. رساله معما
  4. منشآت

دیوان‌لار[دَییشدیر]

  1. غرایب الصغر
  2. نوادر الشباب
  3. بدایع الوسط
  4. فواید الکبر
  5. نوادر النهاية
  6. خزائن المعانی

خمسه[دَییشدیر]

  1. حیرة الابرار
  2. شیرین و فرهاد
  3. لیلی و مجنون
  4. سبعه سیار
  5. سد اسکندری

سندلر[دَییشدیر]

  1. وقفییه

نوایی شعرلریندن اؤرنک‌لر[دَییشدیر]

اوْل پریوش کیم بوْلۇب‌من زار و سرگردان آنگا ... عشق‌دن عالم منگه حیران و من حیران آنگا
اوْقلارینگ‌دن دم‌به‌دم تسکین تاپار کؤنگلۆم اوْتی ... بار تۇرور بیر قطره سو گویا کی هر پیکان آنگا
بیر دیلاور دۇر کؤنگۆل کیم غم سیپاهی قلبی‌ده ... آهی ناوک تازه داغی‌دۇر قیزیل قالقان آنگا
ناوکینینگ پرّ و پیکانی‌ده رنگین توز ایرۆر ... یا کی کؤنگلۆم‌دن چۆ پرّان اؤتتی یاقمیش قان آنگا
نامه‌ی شوْوقۇم نه نوع اوْل آیغه یئتگه‌ی چۆنکی من ... ائل آتین اوْقۇر، حسددن یازمادێم عنوان آنگا
خیضر خطّینگنینگ عجب یوق سبز و خرّم بوْلماغی ... لب‌به‌لب چۆن کیم بئرۆر سو چشمه‌یی حئیوان آنگا
ای خوشا موْغ کۇیی کیم رفعت بیله زینت ده بار ... مهر آنگا بیر شمسه و کؤک تاقی دۇر انوان آنگا
ایستمیش بۆلبول وفا گۆلدن مگر کیم ژاله‌دن ... باغری قاتمیش غنچه‌نینگ بس‌کیم ایرۆر خندان آنگا
قێلمامێش جانینگ فیدا، جانانغا یئتمس دئر ایمیش ... ای نوایی اۇشبۇ سؤز بیرله فیدا یۆز جان آنگا

نوایی نثریندن اؤرنکلر[دَییشدیر]

مجالس النفائس دن:
حافظ سعد
میر قاسم مریدلاریدن دور چون لاوبالی‌وش و شوخ‌طبع‌راق کیشی ایردی هری شهرینینگ لوند و ایچگوچی ییگیتلری انگا مصاحب بولور ایردیلار بو جهتدین الاردین ناهموار معاش و بی اندام اطوار ظاهر بولور ایردی حضرت شیخغه معلوم بولغاچ آنی اؤز صحبتی‌دین محروم قیلیب خانقاه دین اخراج قیلدیلار و بویوردیلار کیم حجره‌سین بوزوب توفراقین خانقاه‌دین تاشقاری تاشلاسونلار...
ایکینجی مجلس
اول جماعت عزیرلار ذکری‌دا کیم فقیر الاردین بعضی نینک ملازمتی‌غه کیچیک‌لیکده یئتیپ‌مین و بعضی نینک صحبتیغه یگیت‌لیک‌دا مشرف بولوب‌مین و حالا سنه سته و تسعین و ثمانانه تاریخی‌دا کیم بو مختصر بیتی‌لادور الار بو فنا دامکاهی دین بقا آرامگاهی‌کا باریب‌دورلار. اول جمله‌دین مولانا شرف‌الددین علی یزدی دور. مولانینگ صاحب کمال‌لیغی عالم اهلی قارشی‌دا مسلم‌دور شاه‌رخ سلطان بوزوغلیغی‌دا فقیرنینگ والدی جماعت کثیر بیله روزگار حوادثی فتنه‌سی‌دین خراسان‌دین قاچیب عراق‌قه باروردا تفت‌غه کیم مولانینگ مولدی‌دور یاریم گئجه یئتیب توشتی‌لار اتفاقا منزل الارنینگ خانقاهی ایشیکی‌دا واقع ایردی تانگ اتقندا انداق کیم اویون اطفال دابی بولور اول جماعت‌نینگ اطفالی اول خانقاه‌غه اویناغالی گیردی‌لار فقیر هم الار بیله‌ایدیم تخمینا آلتی یاشیم‌دا بولغای ایردیم...

قایناقلار[دَییشدیر]

  1. بغدادي، اسماعيل پاشا؛ هديّة العارفين: ج1، ص739؛
  2. کحّاله، عمررضا؛ معجم المؤلّفين: ج7، ص256؛
  3. فخري هروي؛ تذکرهء روضة السلاطين, تبريز: انتشارات مؤسسه تاريخ و فرهنگ ايران، شهريور ماه 1345ش/هـ/1966م، تصحيح و تحشيه <ع. خيامپور>، صص88-89.
  4. خلاصه عباسی، حکیم محمد خوئی، مقدمه تصحیح و تحشیه دکتر محمدزاده صدیق ص٣٩
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ http://www.kutubxona.com/Turkum:Alisher_Navoiy
  6. مجالس‌النفایس، ۱۹۶۱، تاشکنت، سویمه غنیوا، ۳۴، ۳۵ و ۳۶اینجی صحیفه‌لر.
  7. تاریخ زبان و لهجه های ترکی، دکتر جواد هیات
  8. http://www.uyghurmail.com/355