حئیوان

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن

حئیوانلار اورقانیزملر توپلوسو، بیولوژی مکان، زوولوگیيا علمی‌نین تدقیق اوبيئکتی.

عنعنه‌‌وی اولاراق حئیوانلار کونسومئنت (حاضر عضوی بیرلشله‌مه‌لرله قیدالالانلار) و دایما حرکت ائدنلر حساب ائدیلیرلر. آنجاق علمه پاسسیو حیات کئچیرن حئیوانلار دا معلومدور.

حئیوانلار عالمی چوخ چئشیتلی و زنگیندیر. عالیملرین سون حسابلامالارینا گؤره یئر اووزونده یاشایان حئیوان نوعلرینین سایی 2 میلیوندان آرتیقدیر. حئیوان نوعلرینی اولوشتوران اؤزللیکلر ایستر بؤیوک- کیچیکلیگینه، ایسترسه ده کوتله(آغیرلیق و هئیکل باخیمیندان) اعتیباریله چوخ موختلیف دیر. میثال اوچون ممه لی حئیوانلاردان اولان گؤی بالینانین آغیرلیغی 150تون، بیر توور سیچانین آغیرلیغی ایسه 3 قیرام دیر. حئیوانلار هم ده خاریجی وداخیلی قورولوشونا، چوخالما و گلیشمه سینه، داورانیشینا گؤره موختلیف دیر. بو فرقلیلیگی آیدین تصور ائتمک اوچون فیلی، تیسباغانی و آغجا قانادی(بیر توور میلچک) موقاییسه ائتمک کیفایتدیر. حئیوانلار هر یئرده، یئر اووزرینده، تورپاقدا، سودا، هاوادا یاشاماغا اویغونلاشمیشدیر. بیرچوخ حئیوان بیتکی لرده، دیگر حئیوان اورقانیزم لرینده، حتتا اینسان اورقانیزمینده یاشاییر. بوتون حئیوانلار یاشادیقلاری چئوره شرطینه اویغونلاشمیشدیر. هاوا حیات طرزی(اوچماق حیاتی) ایله علاقه دار قوشلاردا، یاراسالاردا(خفاش)، بؤجکلرده قانادلار گلیشمیشدیر، سو حیاتی ایله علاقه دار اولاراق سوروشکن بدن فورماسی، اووزگجلر(بالیقلاردا) ویا کورَک شکیللی اطرافا(بالینادا، سوایتی ده) گلیشمیشدیر. اونا گؤره ده حئیوانین خاریجی قورولوشونا گؤره اونون هانسی موحیط ده یاشاماسینی، نئجه حرکت ائتمه سینی و بَسینینی(یِمینی) نئجه تاپماسینی بللی ائتمک مومکوندور. حئیوانلار عالمیندن بحث ائدن علم زوولوقیا "Zoologiya" آدلانیر. یونونانجا "zoon" حئیوان، "logos" علم، تعلیم ائتمکدیر. "زوولوقیا" حئیوانلار عالمینین موختلیف لیگینی، اونلارین قورولوشونو و حیات فعالیتینی، یاشادیقلاری چئوره ایله علاقه سینی، فردی و تاریخی گلیشمه(تکامول) قانونونا اویغونلوقلارینی اؤیرَنیر. حئیوانلاری قورولوشونون ساده و مورکب لیگینه، منشأینه گؤره موختلیف سیستماتیک قوروپلارا آییرمیشلار. حئیوانلار عالمینده ان عالی سیستماتیک واحید تیپ آدلانیر. گونوموزده حئیوانلار 23 تیپه آیریلیر. هر تیپ ایسه بیر ویا نئچه صینیف لارا بؤلونور. بو قایدا اووزره صینیف لار دسته لره، دسته لر فصیله لره، فصیله لر جینس لره، جینس لر ده توورلره(نوع لره) آیریلیر. سؤز گلیمی، ممه لیلر صینیفینین ییرتیجیلار دسته سینه ایت لر، پیشیک لر و اییلار فصیله لری داخیلدیر. حئیوانلارین دوغال(طبیعی) تصنیفاتی(تاکسونومی) ایله حئیوانلارین سیستماتیکاسی مشغول اولور. بو علم حئیوانلار عالمینین تکامولونو( گلیشمه سینی) عکس ائتدیریر. بیز حئیوانلارین "مورفولوقیا" و "فیزیولوقیا"سینی ساده دن مورکبه دوغرو (ایبتیدائیدن عالیه دوغرو) اؤیرندیکجه، دوغادا(طبیعتده) گئدن گلیشمه سوره سینین( پروسه سینین) دوغرولوغونو درک ائدیریک. زولوقیا حئیوانلار عالمینین قورونماسینین و اونلاردان یارارلی ایستیفاده ائدیلمه سینین علمی اساسینی تشکیل ائدیر.

حئیوانلارعالمینین موختلیفلیگی[دَییشدیر]


Apoikozoa


ChoanoflagellataCronoflagelado2.svg


Animal

Porifera



Placozoa



CtenophoraMertensia ovum.png



CnidariaMedusae of world-vol03 fig360 Atolla chuni.jpg



Bilateria

DeuterostomesCyprinus carpio3.jpg


ایلکین آغیزلیلار

EcdysozoaAcrodipsas brisbanensis.jpg



LophotrochozoaLoligo forbesii.jpg









حئیوانلارین دوغادا رولو و اینسان حیاتیندا اهمیتی[دَییشدیر]

حئیوانلار هاوادا، سودا، تورپاقدا، بعضیلری ایسه بیتکی، حئیوان و اینسان اورقانیزمینده یاشار. دوغادا یاشایان چئشیتلی توورده حئیوانلارین هر بیری اؤزو اوچون هم بسلنمه,پ(تغذیه)، هم ده گیزلنمه یئوا) تۇتور. حئیوانلار عمومی جانلیلار عالمینین تکامولونده بیتکیلرین چارپاز(چپ-راست، اویان بویان) توزلانماسیندا، اونلارین توخوملارینین یاییلماسیندا، تورپاق عمله گلمه پروسه سینده، اونون عضوی مادده لرله زنگینلشمه سینده اؤنملی رول اوْیناییر. حئیوانلار اؤلموش حئیوان جَمدکلرینی(لشینی)، بیتکی قالیقلارینی یئمکله و بیر چوخ سو حئیوانلاری سویو تمیزلمکله دوغادا تمیزله ییجی(سانیتار) فعالیتی گؤستریر. حئیوانلار اینسانین حیاتیندا دا بؤیوک رول اوْیناییر. هله ایبتیدایی اینسانلار حئیوانلارین اتیندن، دریسیندن، سومویوندن ایستیفاده ائدیردیلر. زامان کئچدیکجه اینسانلار تدریجن موختلیف حئیوانلاری اهلی لشدیرمیش و اونلارین نسلیندن مالدارلیق، قویونچولوق، قوشچولوق، آریچیلیق، ایپکچیلیک و... تصروفاتلاری(محصول لاری) یاراتمیشلار. بو تصروفاتلار جمعیتی ارزاق و یونگول صنایعی، خام مالی ایله تامین ائدیر. حئیوانلار هابئله طبیعته گؤزللیک وئرن، اونو زنگین استتیک (ذوق منبعینه) چئویرن جانلی وارلیقلاردیر. دوغادا اونلارین قورونوب ساخلانیلماسی، چوخالماسی و جمعیت اوچون یارارلی ایستیفاده ائدیلمه سی چوخ واجیب مسئله دیر. بونونلا بئله مئشه لره، تارلالارا، باغلارا، ائو حئیوانلارینا، حتتا اینسان ساغلیغینا ضرر وئرن حئیوانلاردا آز دئییلدیر. طبیعت اوچون و اینسانا فایدالی اولان حئیوانلارین سایینی آرتیرماق، قوروماق و اونلارا دوزگون قوللوق ائتمک، و ضررلی حئیوانلارا قارشی موباریزه آپارماق اوچون بیز حئیوانلارین حیاتینی و اونلارین طبیعتده کی رولونو یاخشی بیلمه لییک. اودا معلومدور کی، حئیوانلارین اینسان حیاتیندا رولو زامان کئچدیکجه دئییشمیشدیر. مثلا، وحشی حئیوانلارین اینسان اوچون بسین(تغذیه) منبعی کیمی اهمیتی چوخ آزالمیش، بونون عوضینده موختلیف حئیواندارلیق تصروفاتی اینکیشاف ائتدیریلمیشدیر. موعاصیر طبابت زوولوژی تدقیقاتلارسیز تصور ائتمک اولماز، چونکی بیر چوخ خسته لیکلرین تؤره دیجیلری (قوتورلوق گنه سی، مالاریا پارازیتی(انگلی)، قارا جیگر سُوروجوسو، اؤکوز سولیتِری، کُوک باکتریلری و...) حئیوانلاردیر. البته، بو خسته لیکلره قارشی موباریزه آپارماق اوچون اونلارین تؤره دیجیلری و کئچیریجیلرینین(حامیل لرینین) نوع ترکیبی، مورفولوژی، بیولوژی و اکولوژی خصوصیتلری دریندن تدقیق ائدیلمیشدیر. دیگر طرفدن، اینسان اوچون خییرلی حئیوانلارین قورونوب ساخلانماسی، اونلاردان تصروفاتدا یارارلی ایستیفاده اولونماسی و عمومیتله، وحشی حئیوانلارین قورونوب ساخلانماسی چوخ اؤنملی مسئله دیر.


حئیوانلارین و بیتکیلرین اوخشارلیغی و فرقی[دَییشدیر]

حئیوانلار بیتکیلرله بیر چوخ اوخشارلیغا مالیکدیر. هر ایکیسی ده حوجره لی قورولوشا صاحیبدیر، هر ایکیسینده حوجره لر توخوملاری و توخوملار ایسه اورقانلاری عمله گتیریر. بسلنیرلر، تنفس ائدیرلر، چوخالیرلار، بؤیویورلر و گلیشیرلر. بونونلا برابر، حئیوانلارلا بیتکیلر آراسیندا اؤنملی فرقلرده واردیر. حئیوانلار حاضیر عضوی مادده لرله بسلنیر، اکثر بیتکیلر ایسه عضوی ماده لری غیری عضوی مادده لردن اؤزلری حاضیرلاییر. بیتکیلردن فرقلی اولاراق، حئیوانلاردا سینیر(عصب) سیستمی موجوددور و حئیوانلار حرکت ائدیر. گؤستریلن اوخشار و فرقلی جهتلرله یاناشی، ایبتیدایی قورولوشا مالیک اورقانیزملرین بعضن حئیوانلار عالمینه، یوخسا بیتکیلر عالمینه عایید ائدیلمه سی چتینلیک تؤره دیر. حئیوانلارلا بیتکیلر آراسیندا اولان بؤیوک اوخشارلیقلار تصادوفی اولماییب، اونلارین بیر اجداددان گلیشمه سینی گؤستریر.


اوْنورغالی لار(مهره لی لر)[دَییشدیر]

انورقالی لار - مهره لی لر

اوْنورغالی لار ویا کلله لی لر، حئیوانلار عالمینین ایپلیک لی لر(نخاع لی لار) (حئیوانلارین ان یاخشی تانیلان قوروپودور و یاخلاشیق 45000 توور تانینمیشدیر.) شعبه سینه عایید بیر آلت شعبه دیر. اوْنورغالی لارین ان بلیرگین خصوصیتی، بیربیرینی تعقیب ائدن اونورقالاردان دوزلمیش بیر اونورقا سوتونونا مالیک اولمالاریدیر. اونورقا سوتونو چوخ قووَتلی بیر دستک، و عینی زاماندا اَییله بیلن بیر قورولوشدور. باش، گؤوده و قویروق اولماق اووزوندن اوچ قیسما آیریلمیشدیر. بو ستونون ایچینده بورو فورمالی مرکزی عصب سیستمی یئرلشیر. قافا تاسینین ایچینده موحافیظه ائدیلن قارماشیق قورولوشلو بیر بئیین لری واردیر. قیغیرداقلی(غضروف لو) بالیقلار، سوموکلو بالیقلار، ایکی یاشایانلار، سورونگن لر، قوشلار و ممه لی لر کلله لی قوروپو ایچینده دیر

AnimalsRelativeNumbers.png
گروه عکس Subgroup Estimated number of
described species[۱]
اوْنورغالی large goldfish facing right بالیق 32,900
green spotted frog facing right سۇدا-قۇرودا یاشایانلار 7,302
florida box turtle facing right سوروننلر 10,038
Secretary bird gliding to the right قوشلار 10,425
drawing of squirrel facing right on branch ممه‌لیلر 5,513
Total vertebrate species: 66,178
Invertebrates wasp facing right حشراتلار 1,000,000
snail in shell facing right مولیوسکلار 85,000
Tasmanian giant crab facing up with large left claw Crustacean 47,000
Table coral at French Frigate Shoals, Northwestern Hawaiian Islands کاقاانقان 2,000
black spider هؤرومچکیمی‌لر 102,248
drawing of Cambrian-aged soft-bodied, caterpillar Velvet worm 165
horse shoe crab on sand facing right لیمولیده 4
Others 68,658
Total invertebrate species: 1,305,075
Total for all animal species: 1,371,253

بیرده باخ[دَییشدیر]

قایناقلار[دَییشدیر]

https://en.wikipedia.org اینگیلیسیجه ویکی پدیا

  1. قایناق خطاسی برچسب <ref> نامعتبر؛ متنی برای ارجاع‌های با نام IUCN1014 وارد نشده‌است