ایکینجی دونیا ساواشی

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
ایکینجی دۆنیا ساواشی
Infobox collage for WWII.PNG

تاریخ ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ - ۲ سپتامبر ۱۹۴۵
بؤلگه
سبب آلمان فاشیزمی٬ ایتالیا روانشیزمی٬ ژاپون شوونیزمی
نتیجه مۆتّفیق دؤولتلرین ظفری
طرفلر
مۆتّحید دؤولتلر مۆتّفیق دؤولتلر
ایتکینلر
۱۲٫۰۰۰٫۰۰۰-دان چوْخ (۴۵-۱۹۳۷) ۶۱٫۰۰۰٫۰۰۰-دان چوْخ (۴۵-۱۹۳۷)


ایستالینقراد دؤیوشو٬ شوروی عسگرلری هۆجۇم ائدرکن

ایکینجی دۆنیا ساواشی — ییرمینجی عصرده باش وئرمیش ایکی دۆنیا ساواشیندان ایکینجی‌سی. آلمان اوْردوسونون لهیستانا هۆجۇما باشلادیغی ۱ سپتامبر ۱۹۳۹-جۇ ایل ساواشین باشلانما تاریخی ساییلیر. آنجاق ساواشدان اؤنجه‌کی حادیثه‌لر ده نظره آلینارسا٬ ساواش داها اؤنجه باشلامیش ساییلا بیلر.

ایکینجی دۆنیا ساواشی چوْخ بؤیوک میقیاس آلاراق٬ بۆتون دؤولتلری احاطه ائتدیگینی دئمک اوْلار. سپتامبر ۱۹۴۵-جی ایل تاریخینده سوْنا چاتان ساواش یاخلاشیق ۲۷ میلیون نیظامی و ۲۵ میلیون قارایاخانین اؤلومونه سبب اوْلدو.

بۇ ساواش دۆنیا سیاستینده درین ایزلر بۇراخدی. دۆنیا ساحه‌سینده گۆجلرین یئنی پایلاشماسی اوْرتایا چیخدی. تکجه آلمان و ژاپون دئییل٬ اینگیلیس و فرانسه ده اؤز اۇلوسلارآراسینداکی اسکی گۆجونو ایتیردی. ساواشدان سوْنرا آمریکا بیرلشمیش اوستانلری دۆنیادا آپاریجی اؤلکه‌لرین باشیندا دۇروردو. آلمانا قارشی مۆتّفیق اوْلان شوروی و آمریکا ساواشدان سوْنرا ۵۰ ایله‌جه داوام ائدن «سوْیوق ساواش»ـا باشلادیلار.

ساواش ۱۹۴۵-جی ایلده آنتی‌هیتلر ایتّیفاقی‌نین غلبه‌سییله باشا چاتدی. دۆنیا سیاسی نقشه‌سی دییشیک‌لیگه اۇغرادی. اۇلوسلارآراسی امکداشلیق قۇرماق و نؤوبتی توْققوشمالارا ایمکان وئرمه‌مک اۆچون بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی یارادیلدی. بۇ زامان آفریقا و آسیادا آزادلیق اۇغروندا حرکتلر باشلاندی.


ساواشین باشلانما‌سی[دَییشدیر]

۱۹۳۹-جو ایل ۱ سپتامبردا آلمان لهیستان اۆزرینه هۆجوما کئچدی.۱۹۳۹-جو ایل ۱ سپتامبردا ساعت ۴:۴۵ راده‌لرینده دانزیگ لیمانیندا اوْلان آلمان ساواش گمیسی Schleswig-هولستین لهیستانیا عایید Westerplatte آدلی گمییه آتش آچدی. بۇ تاریخ اۇزون بیر مدت، ایکینجی دۆنیا ساواش‌سینین رسمی باشلانغیج تاریخی اوْلا‌راق قبول ائدیلدی. حال بوکی ۴:۴۰ راده‌لرینده آلمان بومباردمان طیّاره‌لری، برسلاو'نون ۱۰۰ km شرقین‌ده‌کی Wielun قصبه‌سینه هۆجوم ائتمیش و ۱۲۰۰ اینسانین حیاتینا سوْن قوْیموش‌دو. بۇندان اوّل ایسه بیر آلمان-ایسلوواک بؤلویو ۲۶ آگوست تاریخینده ژابلونا کئچیدی'نی ایشغال ائتمیش ‌دی. بؤلوک کومان‌دیرینه هۆجوم تاریخی‌نین تخیره سالیندیغی خبرینی بیل‌دیرمک اۇنودولموش‌دو. فیتنه-فساد یوْلو ایله هۆجوما کئچن آلمان سرحدلری پوزا‌راق لهیستان اۆزرینه ۵۷ دیویزی (۱،۵ میلیون آدام)، ۲۵۰۰ تانک، ۲۰۰۰ طیّاره گؤندردی. ۳ سپتامبر تاریخینده اینگیلیس و فرانسه آلمان ساواش اعلان ائتدیلر. ایکینجی دۆنیا ساواشی باشلاندی. سپتامبرین ۳-۱۰ آراسیندا اوتریش، یئنی زلاندا، هیندوستان، کانا‌دا آلمان قارشی ساواش‌یه قوشولدولار. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤزونو بیطرف اعلان ائتدی. ژاپون آوروپا ساواش‌سینه قاریشمادیغینی بیلدیردی. ایکینجی دۆنیا ساواش‌سینین باشلانما‌سینین باشلیجا سببلری: اولاً، بیرینجی دۆنیا ساواش‌سیندن سوْنرا غالیب دؤولتلرین یاراتدیقلاری ورسال-واشینقتون سیستمینین چوْخ سرت و آلچالدیجی اوْلماسی; ایکینجی، آوروپانین مرکزینده، آلمان‌دا قیساس‌چی‌لیق و میلیتاریزم ادّعا‌سینین یۆکسک درجه‌ده اینکیشاف اتمسی; اۆچونجو، هیتلر "ریخ"اینین ایرق‌چی‌لیک، "دَیَرسیز خالقلاری" اسارت آلتینا آلماق سیاستی، عموماً دۆنیا آغا‌لیغینا نایل اوْلماق ایددیالاری; دؤردونجو، غرب دؤولتلری‌نین، خصوصاً اینگیلیس و فرانسه نین ناسیزمین بشریت اۆچون تهلوکه اوْلماق ماهیتینی درک اتممه‌لری، حتی اوْنو شیرنیکلن‌دیرمک و ساکیتلش‌دیرمک سیاستلری; بشینجی، ایری دؤولتلرین، اوْ جمله‌دن آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-ین "قاریشماماق" مؤقیعتی توتمالاری; آلتینجی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشدا اوْلماقلا ایری دؤولتلرین آلمانین ایقتیصادی-ساواش جهت‌دن دیرچلمه‌سینه یاردیم اتملری; یددینجی، سوسیالیزمه نیفرت ائدن بورژوا-دموکراتیک اؤلکه‌لرین شوروی ایله بیرلیکده فاشیزمه قارشی واختیندا آلترناتیو اتفاق یاراتماق ضروریتینی درک اتمملری; سککیزینجی، شوروی-نین ساواش‌نی اؤزون‌دن اۇزاقلاش‌دیرماق اۆچون آلمان گذشتلر ائتمه‌سی، حتی اوْنونلا ایقتیصادی علاقه‌لر یاراتماسی; دوققوزونجو، ۳۰-جو ایللرین آخیرلاری اۆچون آوروپا‌دا و شرق‌ده ساواش-صنایع کومپلکسلری‌نین اوْلمازین درجه‌ده شیشمه‌سی و... ایدی.

ساواشین ایل لری[دَییشدیر]

۱۹۳۷[دَییشدیر]

۱۹۳۷ ۷ جۇلای تاریخینده آقرسیو یؤنلنمیش ژاپوننین حاکم قوه‌لری ساواشا تکان وئرمک آماچ‌له چین و ژاپون آراسیندا آتیشمالارا باشلادیرلار.

۱۹۳۸[دَییشدیر]

۱۹۳۹[دَییشدیر]

۱۹۴۰[دَییشدیر]

۱۹۴۱[دَییشدیر]

۱۹۴۲[دَییشدیر]

  • ۱ ژانویه واشینقتوندا ۲۶ اؤلکه "اۆچلوی"ا داخیل اوْلان اؤلکه‌لرله هئچ بیر ساحه‌ده ایشداش‌لیق ائتمه‌مک حاقیندا سازیش ایمضالاندی.
  • ۲۰ ژانویه برلینده "وانزی کونفران‌سی". یۆکسک روتبه‌لی فاشیست مأمورلاری "یهودی پروبلمینی کؤکون‌دن حل اتمی"ا دایر موذاکیره‌لر آپاردیلار.
  • ۱۸ آوریل آمریکا بیرلشمیش ایالتلری هاوا قوه‌لری توکیونو هاوا‌دان بومبالا‌دی.
  • ۲۴ آوریل آلمان هاوا قوه‌لری اینگیلیس تاریخی و مدنی شئیلرینی حتی همین شئیلرین ساواش آماچ اوْلما‌سا دا بومبالانما‌سی امرینی آلدی.
  • ۱۳ سپتامبر ایستالینقراد اۇغروندا دؤیوشلر باشلاندی.
  • ۲ دسامبر شیکاقودا یئر اۆزون‌ده ایلک نۆوه راکتورو فعالیّته باشلا‌دی. بۇ راکتورون یارادیجیلاریندان بیری ده ایتالیا‌دان گؤچ ائتمیش فیزیک انریکو فرمی ایدی.

۱۹۴۳[دَییشدیر]

  • کاسابلانکادا روزولت و اۇینستون چؤرچیلین ایشتیراکییلا کونفرانس آچیلدی. آمریکا و اینگیلیس بیرگه ایستراتژی فعالیّت حاقیندا و شیما‌لی آفریقا‌دا ۲ ایری میقیاس‌لی اوْپراسی حاقیندا رازیلیغا گلدیلر.
  • ۳۱ ژانویه- ۲ فوْریه ایستالینقراد دؤیوشو سوْنا یتیر.
  • ۱۹ آوریل ورشودا ۵۶ مین یهودی قد‌له یتیریلیردی
  • ۱۳ مارس شیما‌لی آفریقادا بۆتون آلمان-ایتالیا قوشونلاری اینگیلیس لر طرفیندن هرطرفلی محاصره‌یه آلینا‌راق تسلیم ائدیلدی.
  • ۵ جۇلای-۲۳ آگوست کورسک‌دا وۇروشمالار. بۇ وۇروشمالار شوروی-آلمان قوشونلارینین جبهه‌ده‌کی دۇرومینی دییشمه‌سی یوْلون‌دا هللدیجی اوْلدو.
  • ۱۰ ژۇئن شوروی قوشونلاری سیسیلی‌دا‌دیر. ایتالیا کرا‌لی ویکتور امانوئل موسسولی‌نین دۆشمنلری آراسیندا علاقه آختاریر.
  • ۲۴ جۇلای اینگیلیس آویاسیاسی هامبورقو فوْسفورلو بومبالارلا بومباردمان ائدیر. نتیجه شهرین یاریسی دارماداغین ائدیلمیش، ۳۰ مین آدامین حیاتینا سوْن قۇیولموش‌دور.
  • ۲۵ جۇلای بنیتو موسسولی‌نین یاخالانما‌سی و توتولما‌سی. ایتالیا کرا‌لی ویکتور امانوئل اؤلکه‌ده یئنی حاکمیّتین فوْرمالاشما‌سی اۇغروندا اهمیت‌لی آددیملار آتیر. ۲۸ ایولدا ایتالیانین فاشیست دیکتاتورا‌سیندان آزاد اوْلونما‌سی اعلان اوْلونور.
  • ۱۳ اۇکتوبر ایتالیا آلمان ساواش اعلان ائتدی.
  • ۲۸ نوْامبر ایلک دفعه ایستالین، روزولت و چرچیلین بیرگه ایشتیراک ائتدیی تهران کونفران‌سی باشلاییر.
  • ۲۶ دسامبر روزولت و چرچیلین ایشتراک ائتدیی قاهیره کونفران‌سی. موتتفیقلرین تۆرکیهنی آلمان ساواش اعلان ائتمه‌سی باره‌ده اۇغورسوز تکلیفلری.

۱۹۴۴[دَییشدیر]

Second world war europe animation small.gif

۱۹۴۵[دَییشدیر]

  • ۲۷ ژانویه قیزیل اوْردو اوْسونتسیم کونسلاگرینی آزاد ائدیر. بۇ زامان اوْردا ۷ مین اسیر واردی. اوْسونتسیم ان بؤیوک لاگرلردن بیری اوْلوب فاشیست وحشی‌لییی‌نین سمبولو ایدی. بۇ لاگرده اسیرلیکده اوْلانلارین سایی بیر میلیون اۆچ یوز مین‌دن چوْخ ایدی. اوْنلاردان دوققوز یوز مینی قاز کامرالاریندا بوغولموش و گولللنمیش‌دیر. ایکی یوز مینی ایسه آجلیق و نوخوشلوق‌دن، وحشی قایدالاردان و مۆختلیف آغلاسیغماز طیبی اکسپرتلردن وفات ائتمیشدیر.
  • ۴ فوْریه ایستالین، چرچیل، روزولتین ایشتیراکی ایله یالتا کونفران‌سینین آچیلیشی. موتتفیقلر ژاپونیا قارشی موباریزه‌ده بیرلیکده اوْلماق حاقیندا رازیلیغا گلدیلر.
  • ۱۳-۱۴ فوْریه درزدنه هاوا هۆجوملاری ائدیلیر. هلاک اوْلانلارین دقیق سایی اوْلما‌سا دا، ۶۰-۲۴۵ مین آراسیندا اوْلدوغو تخمین ائدیلیر.
  • ۲ مارس آمریکا قوشونلاری رینه گلیرلر.
  • ۱۰ مارس توکیو آمریکا طرفیندن بومباردمان ائدیلیر. ۸۰ مین نفر هلاک اوْلموش‌دور.
  • ۱۲ آوریل فرانکلین روزولت وفات ائدیر. باشکانی هارری ترومن عوض ائدیر.
  • ۱۶ آوریل شوروی قوشونلاری برلین اۆزرینه یوروش ائدیر. ۲۵ آوریل تاریخینده شهر تماماً محاصره‌یه آلینیر.
  • ۲۵ آوریل آمریکان و شوروی قوشونلاری تورقاو شهرینده، البا یاخینلیغیندا گؤروشورلر.
  • ۲۸ آوریل بنیتو موسسولیینی پارتیزانلار طرفیندن گۆل‌له‌لنیر.
  • ۳۰ آوریل آدولف هیتلر اینتیحار ائدیر.
  • ۸ مئی برلین یاخینلیغیندا، کارلسخورت‌دا ایمضالانان آکت‌دا آلمان قوشونلارینین ضررسیزلشدیرمه‌سی و فعالیّتی‌نین دایاندیریلما‌سی شرطی اعتراضا باخیلما‌دان ایر‌لی سورولموش‌دور.
  • ۹ مئی شوروی برلینه داخیل اوْلور و ایکینجی دۆنیا ساواش‌سینین غلبه ایله باشا چاتما‌سی.فاشیزمین سوقوط ائتمه‌سی.
  • ۱۶ جۇلای آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا نیو- مکسیکو سهراسیندا دۆنیا‌دا ایلک دفعه نۆوه سیلاحی تجروبه اوْلونموش‌دور.
  • ۱۷ جۇلای ایستالین، ترومن، چرچیلین ایشتیراکی ایله کچیریلن پوتسدام کونفرانسیندا آلماننین گله‌جک تالیی موذاکیره اوْلونور.
  • ۶ آگوست آمریکا بیرلشمیش ایالتلری هیروشیمایا آتوم بومبا‌سی آتیر. ۱۰۰ مین‌دن چوْخ آدام وفات ائدیر.

قایناقلار[دَییشدیر]

  1. История второй мировой войны. ۱۹۳۹—۱۹۴۵. Воениздат، ۱۹۸۲. С. ۴۶۵. ۲ сентября — Подписание акта о безоговорочной капитуляции милитаристской Японии. Окончание второй мировой войны.

آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجه‌سی ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«İkinci dünya müharibəsi»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ فوریه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).