تیمور

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
(امیر تیمور-دن يوْل‌لاندیریلمیش)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
تیمور
Amir
Tamerlan.jpg
A Timurid-era illustration of Timur
Reign ۹ آوریل ۱۳۷۰ – ۱۴ فوریه ۱۴۰۵
Coronation 9 April 1370, Balkh[۱]
Predecessor امیر حسین
Successor خلیل سولطان
دوغوم 9 April 1336[۱]
شهری‌سبز، جیغاتای خانلیغی (now in اؤزبکیستان)
اولوم ۱۹ فوریه ۱۴۰۵ میلادی (۶۸ یاش)
اوترار، اوترار، near Shymkent, سئیحون (now in قازاخیستان)
دفن گور امیر, سمرقند
حیات یولداشی
  • سارای ملک خاتون
  • چولپان ملک آغا
  • الجاز تورخان آغا
  • توکال خانوم
  • دیلشاد آغا
  • تومان آغا
  • Other consorts
اوشاقلار
Detail
ائو Barlas Timurid
آتا امیر طرغای
آنا تکینه خاتون
دین ایسلام

امیر تیمور گورکان ـ بؤیوک تورک خاقانی، تیمورلو ایمپراتورلوغونون قوروجوسو. گؤرکملی سرکرده، اورتا آسیا، غربی و دوغو آسیانین، هابه له قافقازین، روسون و وولقاترافی بؤلگه‌لرین تاریخینده بؤیوک روْل اوْینامیش شخصیت، تیموریلرنین بانی‌سی. ۱۳۷۰-جی ایلده امیر تیتولو آلمیش تیمورون آدی آذربایجان دیلینده اوْلان تاریخی ادبیاتلاردا داها چوْخ امیر تیمور کیمی قئید اوْلونور.

آدی و شخصیتی[دَییشدیر]

تیمورون آدی[دَییشدیر]

عرب آد قایدالارینا اساساً تیمورون تام آدی تیمور ابن تاراغای بارلاس (تاراغایین اوْغلو تیمور) اوْلوب. چاغاتای و موغول دیلینده تمور و یا تمیر سؤزلری "دمیر" معناسینی وئریر. اوْرتا عصر روس قایناق‌لرینده تیمورون آدی "آخساق تیمور" کیمی ده قئید اوْلونوب.

چینگیزلیلر سولاله‌سیندن اوْلمادیغی اۆچون تیمور فورمال اوْلاراق بؤیوک خان تیتولو داشییا بیلمزدی. اله بۇنا گؤره ده اوْ، اؤزونه امیر (طایفه باشچی‌سی) تیتولونو گؤتورور. ۱۳۷۰-جی ایلده چینگیزلیلر سولاله‌سی ایله قوهوملاشان تیمور اؤزونه گورکان تیمور گورکانی تیتولونو گؤتورور. گورکان موغول دیلینده کوروقن و یا خورقن سؤزونون فارس دیلینده اوْلان موختلیفی‌دیر و ترجومه‌سی «کوره‌کن» دئمک‌دیر. بۇ اوْ دئمک ایدی کی، چینگیزلیلر سولاله‌سی ایله قوهوملاشان تیمور اوْنلارین اولرینده آزاد شکیل‌ده یاشایا و حرکت ائده بیلردی.

مۆختلیف فارس قایناق‌لرینده تئز-تئز تیمور لنگ یعنی «توپال تیمور» آدینا راست گلمک اوْلار. احتیمال اوْلونور کی، بۇ آددان همین دؤورده تیمورو آلچالتماق و حقارت ائتمک اۆچون ایستیفاده اوْلونوب.[۲] بۇ سؤز سوْنرادان غرب دیللرینده مۆختلیف فوْرمالاردا یاییلیر (تامرلان، تامرلانه، تامبورلاینه، تیمور لنک). روس دیلینه ده کئچن بۇ سؤز (Тамерлан) اؤز ایلکین کؤکون‌دن فرقلی اوْلارق هئچ بیر مَنفی چالارا مالیک دییل و «تیمور» سؤزو ایله یاناشی شکیل‌ده ایشلدیلیر.

تیمورون شخصیتی[دَییشدیر]

تیمور سمرقندده مجلیسلرین بیرینده

تیمورون سیاسی فعالیّتی‌نین باشلانغیجی چنگیزخانین فعالیّتینه بنزییر: اوْنلار شخصاً اؤزلری آردیجیللاری طرفیندن تشکیل اوْلونموش دسته‌لرین باشچیلاری ایدیلر، هانسیلار کی، سوْنرالار دا اوْنلارین ساواش قودرتینده اساس تمل روْلونو اوْیناییبلار. تیمور چنگیزخان کیمی شخصاً بۆتون ساواش قوه تشکیلاتلارینین تفررواتلاری ایله ماراقلانیردی، رقیب و اوْنلارین توْرپاقلاری باره‌ده اطراف‌لی معلوماتلار توپلاییردی، اؤز اوْردوسوندا یۆکسک اوْلان شخصی نفوذا مالیک ایدی و تماماً اؤز سیلاحداشلارینا گوونیردی. فرق تیمورون اۇغورسوز شکیل‌ده سئچیب وطنداش ایدارتمه‌سینه قویدوغو اینسانلاردا ایدی (سمرقند، هرات، شیراز و تبریز شهرلرینده چوْخلو سایدا یۆکسک روتبه‌لی مأمور روشوتخورلوغا گؤره جزالاندیریلمیشدی).

تیمور عالیملر ایله صحبت ائتمه یی خصوصاً ده تاریخی اثرلری دینلمیی چوْخ سئویردی. تیمورون اؤزونون تاریخی بیلیکلری ایله اوْرتا عصرلر تاریخچی‌سی، فیلوسوفو و مۆتفکّیری اوْلان ابن خلدون و چوْخ تعجوب لندیرمیشدیر. تیمور تاریخی و افسانوی قهرمانلارین جسورلوقلاریندان دانیشاراق اؤز دؤیوش‌چولرینی روحلاندیریردی.

تیمور اؤزون‌دن سوْنرا چوْخلو سایدا عظمت‌لی معمارلیق تیکی‌لیلری ساخلاییب. بۇنلاردان بیر چوْخو دۆنیا مدنیتی‌نین خزینه‌لرینه داخیلدیر. تیمورون تیکی‌لیلری، هانسیلارین کی، یارادیلماسیندا شخصاً اؤزونون فعال ایشتیراکی اوْلوب، تیمورون بدیعی زؤوقونو نۆماییش اتدیریب.

تیمور باش‌لیجا اوْلاراق اؤزونون دوغما شهری ماوراءالنهرین چیچکلنمه‌سی و باشکند سمرقندین شؤهرتلنمه‌سی اۆچون بؤیوک قایغی گؤستریردی. تیمور اله کئچیردیی بۆتون اؤلکه‌لردن اۇستالاری، معمارلاری، زرگرلری و اینشاتچیلاری ایمیپراتورلوغونون باشکندی سمرقند، آتاسینین وطنی کش (شاخریسابز)، بوخارا و سرحدیانی شهر تورکیستانی یئنی‌دن قورماق اۆچون سؤزوگ‌دن یئرلره گؤندریردی. تیمورون سمرقنده اوْلان قایغی‌سی اوْنون بۇ مشهور جمله‌سینده اؤز عکسینی تاپیب: «سمرقندین اۆزرینده همیشه ماوی سما و قیزیل اۇلدوزلار اوْلاجاق». بۇ اینسانلاری آنجاق حیاتلارینین سوْن ایللرینده داها چوْخ سرحدیانی بؤلگه‌لرده یئرلَشن شهرلره ایشله‌مک اۆچون گؤندریردیلر (۱۳۹۸-جی ایلده افغانیستاندا یئنی سۇوارما کانالی چکیلیر.

اۇشاق‌لیق و گنج‌لیک[دَییشدیر]

تیمور ۱۳۳۶-جی ایلین ۹ آوریل تاریخینده، اورتا آسیادا کش (حال-حاضیردا شاخریسابز، اؤزبکیستان) شهری‌نین یاخینلیغین‌داکی هوجا-ایلقار کندینده دۆنیایا گلیب.

اوْنون اۇشاق‌لیق و گنج‌لیک ایللری کش داغلاریندا کئچیب. گنج اوْلارکن تیمور اوْو ائتمه یی، آت یاریشلارینی، نیزه توللاماغی و اوْخ آتماغی چوْخ سئویردی. اوْ، هله اۇشاق اوْلارکن ساواش اوْیونلارا بؤیوک ماراق گؤستریردی. تاراغایین یانیندا قۇللوق ائدن آتبیلر ۱۰ یاشیندان اعتباراً تیمورون تربییه‌سی ایله مشغول اوْلماغا باشلاییبلار. اوْنلار تیمورا ایدمان اوْیونلارینی و ساواش صنعتی‌نین سیرلرینی درین‌دن اؤیردیبلر. تیمور چوْخ جسور و تمکین‌لی اینسان اوْلوب. آییق موحاکیمه یوروتمک کیفیتینه مالیک اوْلان تیمور ان چتین آنلاردا ان دوزگون قرارلاری قبول ائتمه یی باجاریب. خاصیتینین بۇ خۆصیّتلری اینسانلاری اوْنا جلب ائدیردی. تیمور باره‌ده قایناق‌لرده اوْلان ایلک معلوماتلار ۱۳۶۱-جی ایلدن اعتباراً اوْنون سیاسی فاللیته باشلاماسی ایله مئیدانا گلیب.

تیمورون خاریجی گؤرونوشو[دَییشدیر]

امیری-گور مقبره‌سینین آچیلماسیندان سوْنرا تیمورا عایید ائدیلن ایسکلتین تدقیق ائدیلمه‌سی زامانی اوْنون بویونون ۱۷۲ سانتی‌متر اوْلماسی آشکارلانیب. تیمور چوْخ گۆج‌لو ایدی، فیزیکی جهت‌دن اوْ، چوخ اینکیشاف ائتمیش دی، اوْنون چاغداشلری بئله یازیردیلار: «چوخ دؤیوش‌چولر اوْخون یایینی کورجیک سومویونه کیمی دارتیقلاری زامان، تیمور یایی قولاغینا کیمی گتیره بیلیردی». تیمورون ساچلاری عینی قبیله‌دن اوْلان قوهوملاری کیمی آچیق رنگ‌لی ایدی.

تیمورون یاشینین چوْخ اوْلماسینا باخمایاراق (۶۹ یاش) اوْنون کل‌له سومویو و ایسکلتینده آچیق نظره چارپان (عامیل) قوجالیق جیزگیلری یوْخ ایدی.

اؤلومو[دَییشدیر]

امیر تیمور ۱۸ فوْریه ۱۴۰۵ تاریخینده، چینه سفره گئدرکن اوْترار'دا ۶۹ یاشیندا اؤلدو.

تیموری‌لر خانلاری[دَییشدیر]

  • تیمور (۷۷۱ – ۸۰۷ ه‍. ق) (۱۳۷۰–۱۴۰۵ م)
  • خلیل سلطان (۸۰۷ – ۸۱۲ ه‍. ق) (۱۴۰۵–۱۴۱۰ م)
  • شاهرۇخ (۸۰۷ – ۸۵۰ ه‍. ق) (۱۴۰۵–۱۴۴۷ م)
  • بایسوْنقۇر میرزا
  • اۇلوغ بیگ (۸۵۰ – ۸۵۳ ه‍. ق) (۱۴۴۷–۱۴۴۹ م)
  • عبداللطیف (۸۵۳ – ۸۵۴ ه‍. ق) (۱۴۴۹–۱۴۵۰ م)
  • عبدالله (۸۵۴ – ۸۵۵ ه‍. ق) (۱۴۵۰–۱۴۵۱ م)
  • سولطان ابوسعید (۸۵۵ – ۸۷۳ ه‍. ق) (۱۴۵۱–۱۴۶۹ م)
  • سولطان حسین بایقارا (۸۶۲ – ۹۱۱ ه‍. ق) (۱۴۷۰–۱۵۰۶ م)
  • سولطان احمد (۸۷۳ – ۸۹۹ ه‍. ق) (۱۴۶۹–۱۴۹۴ م)
  • سلطان محمود (۸۹۹–۹۰۰ ه‍. ق) (۱۴۹۴–۱۴۹۵ م)

قایناقلار[دَییشدیر]

[۳]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985
  2. [۱]
  3. Timur


Timur India campaign.jpg
Timur India campaign.jpg
Timur Empire.jpg

گؤرونتولر[دَییشدیر]

گؤرونتولر[دَییشدیر]

قایناق‌لار[دَییشدیر]