خزر دنیزی

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Caspian Sea
آذربایجان جومهوریتی: Xəzər dənizi
ایران: دریای خزر
قازاخیستان: Каспий теңізі
روسیه: Каспийское море
تورکمنیستان: Hazar deňzi
Caspian Sea from orbit.jpg
The Caspian Sea as taken by the MODIS on the orbiting Terra satellite, ژوئن ۲۰۰۳
موختصات ۴۲°شمالی ۵۱°شرقی / ۴۲°شمالی ۵۱°شرقی / 42; 51
نوع Endorheic, Saline, Permanent, Natural
Primary inflows ولقا چایی، اورال چایی، کر (قفقاز) چایی، ترک چایی
Primary outflows Evaporation, Garabogazköl
Catchment area ۳٬۶۲۶٬۰۰۰ کیلومترمربع (۱٬۴۰۰٬۰۰۰ مایل‌مربع)[۱]
Basin اؤلکه‌لر آذربایجان جومهوریتی، ایران، قازاخیستان، روسیه، تورکمنیستان
Max. length ۱٬۰۳۰ کیلومتر (۶۴۰ مایل)
Max. width ۴۳۵ کیلومتر (۲۷۰ مایل)
مساحت ۳۷۱٬۰۰۰ کیلومترمربع (۱۴۳٬۲۰۰ مایل‌مربع)
Average depth ۲۱۱ متر (۶۹۰ فوت)
Max. depth ۱٬۰۲۵ متر (۳٬۳۶۰ فوت)
Water volume ۷۸٬۲۰۰ کیلومتر مکعب (۱۸٬۸۰۰ مایل مکعب)
سو دؤورانی 250 years
Shore length1 ۷٬۰۰۰ کیلومتر (۴٬۳۰۰ مایل)
Surface elevation −۲۸ متر (−۹۲ فوت)
Islands 26+
Settlements باکی (Azerbaijan), بندرانزلی (Iran), Aktau (Kazakhstan), مخاچ‌قلعه (Russia), Türkmenbaşy (Turkmenistan) (see article)
References [۱]
1 Shore length is not a well-defined measure.
Fernão Vaz Dourado 1570-1.jpg
خزر دنیزی

خزر دنیزی - بؤیوک‌لوگونه و بعضی فیزیکی–جوغرافی علامتلرینه گؤره دونیانین ان بؤیوک گؤلودور. خزر دنیزی اوروپا و آسیانین کسیمینده یئرلشیر. اونو دونیانین باشقا ایری سو حوضه‌لری ایله بیلاواسیطه علاقه‌سی اولمادیغینا گؤره گؤل ده آدلاندیریرلار. بۇ باخیمدان خزر دونیادا ان بؤیوک گؤل‌دور.

خررین ساحه‌سی ۳۸۰ مین مربع کیلومتردیر. ساحیل خطینین عومومی اوزونلوغو (پئری متری) ۶۳۸۰ کیلومتردیر. ان اوزون ساحه‌سینین اوزونلوغو ۱۲۰۵ کیلومتر، انی ۵۵۴ کیلومتر، ان درین یئری ۱۰۲۵ متردیر. خزرین سویّه‌سی اوقیانوس سطحیندن ۲۸ متر آشاغیدادیر.

خزر دنیزینین آدی حاقّیندا تاریخی معلومات[دَییشدیر]

خزر دنیزی حاقیندا ان قدیم معلوماتلارا آسوریا گیل قابلارینین اوزرینده‌کی یازی‌لاردا راست گلینیر و او گونئی دنیزی آدلانیر. یونان تاریخ و جوغرافیاچیسی هکاتی میلتسکینین (میلاددان قاباق ۶-جی عصر) اثرلرینده بۇ دنیز کاسپی و هیرکان کیمی آدلانیر. بیرینجی اتنونیم او زامان دنیزین گونئی-باتی ساحیل‌لرینده، موعاصیر آذربایجانین اراضی‌سینده یاشامیش کاسپی خالقینین آدی ایله علاقه‌داردیر. ایکینجی آد دنیزین گونئی-شرق کونجونده یئرله‌شمیش هیرکان اؤلکه‌سیندن (فارسجا «جاناوارلار اؤلکه‌سی» دئمک‌دیر) یارانمیشدیر. هر ایکی آد هرودوت طرفیندن ده ایستیفاده اولونور (میلاددان قاباق ۵-جی عصر). داها سونراکی قدیم مؤلفلر بۇ آدلارلا یاناشی، جوشقون و هیرکان دنیزی آدلارینی ایشلدیرلر. قدیم روس الیازمالار عابیده‌لرینده خزر دنیزی گؤی (مونقول-تورک‌لردن گؤتورولموش‌دور)، خارزم (آمودریا چایی‌نین آشاغی وادی‌سینده یئرلَشن و اراضی‌سی خزر دنیزینده قدر اوزانان خارزم دولتی ایله باغلی)، خوالین، دربند و س. کیمی آدلاندیریرلار. خزر اطرافیندا یاشایان خالقلار دا بۇ دنیزده موختلیف آدلار وئرمیشلر، مثلاً: روسلار خوالین، تاتارلار آغ دنیز، تورکلر کیچیک دنیز، چین‌لیلر سی‌های، یعنی باتی دنیزی. روسیه‌ده کاسپی آدی ۱۶-جی عصرین اوّل‌لرینده مئیدانا گلمیش‌دیر. خزر اطرافیندا یئرله‌شمیش دیگر اؤلکه‌لرده بۇ سو حوضه‌سی: آذربایجان‌دا-خزر (خزرلر ۵–۱۰ عصرلرده دنیزین قوزئی-باتی ساحیل‌لرینده مسکونلاشمیش تورک‌دیلی میللت‌دیر)، ایراندا مازندران، قازاخیستاندا و تورکمنیستاندا کاسپی دنیزی کیمی آدلاندیریلمیشدیر. بوتؤولوک‌ده، موختلیف واختلاردا، موختلیف خالقلار خزره ۷۰-ه قدر آد وئرمیش‌لر.

خزر دنیزی اطرافیندا یئرلشن دؤلتلر[دَییشدیر]

خزر دنیزینین آدالاری[دَییشدیر]

خزرده چوخلو میقداردا آدالار وار (پیرآللاهی، پلیتا، زوریا، موغان داشی، کور داشی، قاراسو و س)

خزر دنیزینین یاریم‌آدلاری[دَییشدیر]

آبشرون یاریم‌آداسی - آذربایجان جومهوریتینده

خزر دنیزینه آخان چایلار[دَییشدیر]

وولقا، تِرِک، اورال، کور، قوسارچای، قودیال‌چای، ولوله‌چای، سومقاییت‌چای، ویلش‌چای، لنکران‌چای و آستاراچای

خزر دنیزی ساحیلینده یئرلشن شهرلر[دَییشدیر]

باکی

Flag of Azerbaijan.svgآذربایجان جومهوریتی

Flag of Iran.svgایران

Flag of Kazakhstan.svgقزاقیستان

Flag of Russia.svgروسیه

Flag of Turkmenistan.svgتورکمنیستان

خزر دنیزین نفت و قاز احتیاطلاری[دَییشدیر]

خزر - اهمیتلی نقلیات یولو و اطراف موحیطین و هاوانین تمیزلیگینده اهمیتلی فاکتور اولماقلا یاناشی قیمتلی طبیعی یاتاقلارا مالیک‌دیر. خزرین اساس ثروتی نفت و قازدیر. ۱۹۹۴-جو ایلین سپتامبر آییندا باتی دؤلتلرینین کونسرتلری ایله باغلانان قرارداد «عصرین قراردادی» آدلانیر. آپاریلان تدقیقاتلار گؤستریر کی، خزر دونیادا بؤیوک نفت آنباری‌دیر. حال-حاضیرده آذربایجان جومهوریتینده حاصیل اولونان نفتین ۶۷٪ی، قازین ایسه ۹۵٪ی خزردن چیخاریلیر. خزر نادیر و قیمتلی بالیق نؤعلری ایله ده زنگین‌دیر.

آبشرون یاریم‌آداسیندان شرقده، نفت‌له زنگین بؤلگه‌ده دنیزین ۱۰۰ متر درین‌لیگینده مِتال بونؤوره‌لرین اوستونده ۱۰۰-دن چوخ صونعی آداجیقلار تشکیل اولونوب استاکادالار دوزلدیلمیشدیر. استاکادالارین عومومی اوزون‌لوغو ۴۰۰ کیلومتر-دن چوخدور. استاکادالارین اوستونده چوخ مرتبه‌لی یاشاییش ائولری و ایجتیماعی بینالاری اوْلان «نفت داشلاری» شهری یارادیلمیشدیر.

خزرین قوملو چیمرلیکلری اهالی‌نین سئویم‌لی ایستیراحت یئری‌دیر. خزرین زومرود سویو، «قیزیل» قومو، اولترابنؤشه‌ای گونش شوعاعلاری یای آیلاریندا توریست‌لری جلب ائدیر.

خزر دنیزی‌نین بیولوژی ثروتلری[دَییشدیر]

خزر دنیزینین فاونا و فلوراسینین اؤزونه مخصوص زنگین‌لیگی وار. او باشقا دنیز و گؤل‌لردن سئچیلیر. خزرین فاوناسی تیپیک دنیز فاوناسیندان جیدّی فرقلنیر. خزرین ساحیل زوناسیندا اوچ قوروق یارادیلمیش‌دیر: آذربایجان جومهوریتینده قیزیل‌آغاج، روسیه‌ده هشترخان، تورکمنیستان‌دا خزر. خزرده ۹۲۰-یه یاخین حئیوان نوعو یاشاییر. خزرده اونورغالیلارین ۷۹ نوعی موجوددور. بونلاردان باشقا خزرده ۱۰۱ بالیق نوعو ده موجوددور. خزر دنیزینده، نره، اوزون‌بورون، قایا بالیغی، آغ قیزیل‌بالیق، قیزیل بالیق، خزر سییه‌نیینین بئش نوعو، دنیز سیفی، زییاد، گولمه، چکی، خشم و باشقا بالیق نوعلار وار.

قایناقلار[دَییشدیر]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ van der Leeden, Troise, and Todd, eds. , The Water Encyclopedia. Second Edition. Chelsea F.C. , MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.

سایتدا خزر دنیزی حاقّیندا اطرافلی معلوماتلارین یئرلشمه‌سی[دَییشدیر]

قارداش پروژه‌لرده خزر دنیزی گؤره داها آرتیق بیلگی‌لر تاپابیلرسینیز.


Search Wiktionary سؤزجوک‌لر ویکی‌سؤزلوک‌ده
Search Wikibooks کیتاب‌لار ویکی‌کیتاب‌دا
Search Wikiquote سؤزلر ویکی‌سؤزده
Search Wikisource قایناق متن‌لر ویکی‌قایناق‌دا
Search Commons فایل‌لار ویکی‌آمباردا
Search Wikinews خبرلر ویکی‌خبرده



منابع[دَییشدیر]