بیلگی‌سایار

ویکی‌پدیا، آچیق بیلیک‌لیک‌دن

بیلگی‌سایار، یا کامپیوتر اؤزوموز وئردیگیمیز بیلگی‌لری یا وئری‌لری ساخلایا بیلن و دییشه‌بیلن و ایستدیگیمیزده اولاری گئری وئره بیلن وسیله‌یه دئییلیر. ایلک الکتریک بیلگی‌سایارین آدی اِنیاک (اینگیلیسجه: ENIAC) دیر. بیلگی‌سایاری اولوشتوران دونانیم و یازیلیم‌دیر.

ماسا اۆستۆ بیلگی‌سایار

تاریخچه[دَییشدیر]

هر ماشین کی بیلگی اۆسته ایشلم(اینگیلیسجه: Process) الیه، بیلگی‌سایار سانیلیر. گچمیشده حتی چرتکه‌ده بیر بیلگی‌سایار سانیلیردی و ایندیکی زاماندا حساب ماشینی ده بیلگی‌سایار سانیلیر.

بلز پاسکال ایلک کِز ایچین بیر ماشین دۆزلتدی کی توپلاما (اینگیلیسجه: sum) عملین یئریده بیلیردی.

ساموئل مورلند انگلستانلی بیر ریاضیات بیلگینی دیر کی بیر بیلگی‌سایار الده ائتدی کی ۳ اصلی عملیاتی (توپلاما، چیخما، چارپما) اویقولایا بیلیردی.

۱۸-نجی میلادی یوز لۆگۆن ده، بو ساحه‌ده چوخ چالیشمالار واریدی کی چوخو سونا چاتمادی. ۱۸۷۵ میلادی ایلده استیفن بالدوین ایلک ماشینی کی ۴ اصلی عملیاتی الده الیه اوز آدینا یازدیردی.

دونانیم[دَییشدیر]

دونانیم (اینگیلیسجه: Hardware) بیلگی‌سایارین توخونا بیلن و گؤزله گؤرۆکن هر پارچاسیدیر. ۱۹۴۱-ینجی ایلده ایلک بیلگی سایار دۆزلن‌‌دن سونرا ایندیه قَدَر چوخ دییشیلیب و یوکسلیب.

وون نیومن (اینگیلیسجه: von Neumann) بیر بیلگی سایاری ۴ یره بؤلوٌر :

بؤلوُم لر ایچ تل‌‌لر ایله (bus) بیربیرینه باغلی دیلار. ایندیکی زاماندا گلیشن بیلگی‌‌سایارلاردا حساب منطق و کنترل بؤلۆمۆ ایشلم‌‌جی‌‌نین ایچینده یئرلشیر.

یازیلیم[دَییشدیر]

یازیلیم (اینگیلیسجه: Software) بیلگی‌سایارین توخونا بیلمه‌ین و گؤزله گؤرۆکمه‌ینیدیر. یازیلیم‌لا بیلی‌سایارین نئجه ایشلدیگی و چالیشماسی یازیلیر. یازیلیمسیز بیلگی‌سایار ایسته‌دیگیمیز کیمی ایشله‌یه بیلمز. هر بیلگی‌سایار چالیشماق ایچین بیر ایشلتیم سیستمینه احتیاجی واردیر. ایشلتیم سیستمی بیلگی‌سایارین تۆم دونانیم‌لارین بیربیرینه ایلگی‌لندیرن و ایشلتن ایناسانا بیلگی‌سایارلا ایشله‌مه‌یین ایمکانین وئرن یازیلیم‌دیر.

بیلگی‌‌سایارلار نئجه ایشلیر[دَییشدیر]

هر بیلگی‌‌سایار دا ایشلم‌‌جی یا مرکزی ایشلم‌‌جی(CPU)،بللک(Memory) و گیریش-چیخیش (Input-Output) جیحازلاری اولمالیدیر.

ایشلم‌‌جی:بیلگی‌‌سایارین بینی و اَن اؤنم‌‌لی پارچاسی دیر. ایشلم‌‌جی یازیلیم‌‌دا کی دستورلاری (اینگلیسجه:instructions) ایشه گچیریر. ایشلم‌‌جی، بللک‌‌ده کی یازیلیمی اوخویوب و لازیم اولان ایشلری یئریدیر. هر ایشلم‌‌‌ ۵ اِورم‌‌‌ده (فاز) یئریدیلیر. ۱.یئنی: یئنی بیر ایشلم چالیشماقدا ۲.چالیشماقدا: دستورلار یئریتمکده ۳.گۆزلمکده(بَکلَمَک): بیر باشقا اولایین بیتمه‌‌‌سین گؤزلمکده ۴.حاضیردا: بیر ایشلمین ایشلم‌‌‌جیه وئریلمک گؤزلمکده ۵.سونلاندیریلمیش: ایشلم سونلاندریلمیش.

ایشلم‌‌‌جی

بللک(Memory):بللک بیلگی‌‌‌سایارین وئریلری ساخلادیغی یئردیر. بللک‌‌‌ده سایی‌‌‌لاری ساخلاماق ایچین نچه بؤلؤک واریدیر کی هر بیرینین اؤزل آدرسی وار بو بؤلؤک‌‌‌لرین آدی بایت‌‌‌دیر . بیلگی‌‌‌سایار ساییلاری ساخلاماق ایچین ایکی‌لی سایی‌‌‌ سیستمین قوللانیر. بللک یا اصلی بللک هارد دیسک‌‌‌دن فرقلی‌‌‌دیر، بللک وئریلری قیسا زامان ایچین ساخلاییر و الکتریک کسیلمه‌‌‌سی‌‌‌ایله ایچینده‌‌‌کی‌‌‌لر سیلینیر اما هارد دیسک یا ایکی‌‌‌نجی بللک وئریلری دائیم ساخلایان بیر پارچادیر، اۆسته‌‌‌لیک بللک یا اصلی بللک هارد دیسک‌‌‌دن داها سرعتلی چالیشیر.

گیریش-چیخیش (Input-Output): اینسانا بیلگی‌‌‌سایارلا ایشلمک ایمکانی وئرن جیهازلارا دئییلیر، بیلگی‌‌‌سایارین ائشیکدن وئری وئرن جیهازلارا دا گیریش-چیخش دمک اولار اؤرنک ایچین چئشیتلی سنسورلار .

آیریجا باخ[دَییشدیر]

قایناق[دَییشدیر]